ZABYTÓW

ZABYTÓW, gm. Skierbieszów

Wieś położona na zachodnim skraju gminy Skierbieszów, nad rzeką Wolicą, w obrębie Działów Grabowieckich.

W wyniku archeologicznych badań powierzchniowych, prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), na terenie miejscowości odkryto 9 stanowisk (punktów osadniczych)¹. Najstarsze zabytki w postaci 1 ułamka naczynia glinianego można ogólnie datować na neolit (5500-2200 r. p.Chr.). Niewiele bogatsze zabytki pochodzą z wczesnej epoki brązu (2200-1600 r. p.Chr.), a reprezentuje go 1 fragment ceramiki oraz krzemienny wiertnik. Niewielkie ożywienie osadnictwa notujemy w środkowej epoce brązu za sprawą ludności kultury trzcinieckiej (1600-1200 r. p.Chr.). Jej ślady zarejestrowano na 3 niewielkich osadach, gdzie znaleziono kilka ułamków naczyń glinianych. Skromnie reprezentowane jest także na terenie miejscowości osadnictwo kultury łużyckiej (1200-400 r. p.Chr.), które wyróżniono na podstawie 1 fragmentu ceramiki. Być może z tą kulturą można łączyć cmentarzysko, na którym odkryto dwa przepalone krzemienie i 2 fragmenty kości. Niewątpliwie z powyższymi okresami związane są zabytki określone jako pradziejowe, obok kilkunastu fragmentów naczyń glinianych także wiertnik, rylczak krzemienny i 2 odłupki z siekiery krzemiennej.

Na terenie miejscowości nie zanotowano osadnictwa z okresu rzymskiego (I – poł. V w.) ani wczesnośredniowiecznego (VI-XIII w.).

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1436, kiedy weszła w skład nowo utworzonej parafii łacińskiej w Skierbieszowie. Zabytów należał wówczas do włości kraśniczyńskiej [krośniczyńskiej] we władaniu kniazia litewskiego Hurki, syna Lubarta Fedora Olgierdowicza i Ofki [Olgi]. Ta ostatnia była notowana dziedziczką Krośniczyna w 1417 roku² i zapewne do niej należał wówczas także Zabytów. Kiedy w 1431 roku dziedzice włości krośniczyńskiej Aleksander i Janusz Hurkowicze opowiedzieli się po stronie księcia Świdrygiełły w konflikcie z księciem Zygmuntem Korybutowiczem, król Władysław Jagiełło pozbawił ich włości i przekazał je w 1433 roku ich stryjowi księciu Fedkowi Sanguszce. Jednak ten pięć lat później także wsparł księcia Świdrygiełłę, co ponownie skutkowało odebraniem włości, które powróciły do Hurki³. W 1464 roku jako właściciele wsi wymieniani byli synowie Hurki: Aleksander i Janusz⁴. Pod koniec XV wieku ród Hurkowiczów zapewne wygasł, a dobra po nich weszły w skład starostwa krasnostawskiego, które w 1492 roku od Jana Pileckiego przejął Jan Feliks Rzeszowski, prepozyt przemyski⁵. Rzeszowscy traktowali te dobra jako dziedziczne. W latach 1515-1539 właścicielem Zabytowa, Sulmic i Huszczki był Stanisław Rzeszowski herbu Półkozic, wojski chełmski, który z kolei przekazał je w 1539 roku hetmanowi Janowi Tarnowskiemu herbu Leliwa w zamian za inne wsie należące do Tarnowskiego. W 1544 roku hetman otrzymał zezwolenie na scedowanie dożywotniej posesji złożonej z Tarnogóry, Sulmic, Krasnego, Hoszczki Wielkiej i Małej, Zabytowa i Monastyru na swojego syna, a gdy do tego nie doszło w 1552 roku odstąpił ją kanclerzowi Janowi Ocieskiemu⁶. Ten ostatni ufundował we wsi cerkiew, zapewne drewnianą, wspominaną w rejestrze poborowym z 1564 roku⁷. Dalsze losy tej cerkwi nie są znane, bowiem nie występuje ona w późniejszych źródłach.

Syn Jana Ocieskiego, również Jan w 1580 roku Erazmowi Tłokińskiemu połowę dóbr Sulmice, Zabytowa, Huszczki Wielkiej, Huszczki Małej, Monastyru, Wiszenek, Krasnego i Wirbkowic w połowie sprzedał za 25 000 grzywien a w połowie darował. Jednak zapewne wróciły one ponownie do Ocieskiego, który dwa lata później odsprzedał włość sulmicką [wraz z Huszczkami] Janowi Zamoyskiemu herbu Jelita za sumę 25 tys. złp⁸. Nowy właściciel w 1589 roku włączył je do Ordynacji Zamojskiej i odtąd dzieliły jej losy. Zabytów był wówczas wsią należącą do folwarku w Sulmicach. Inwentarz z 1591 roku notował tutaj młyn o 2 kołach, a w 1614 roku także staw. Wówczas we wsi było 11 kmieci na półłankach i 1 kmieć na ćwierćłanku oraz 3 zagrodników. Inwentarz z 1591 roku wymienia tutaj młyn o 2 kołach zlokalizowany przy stawie. Trudny dla gospodarki okres z połowy XVII wieku przyczynił się do zubożenia tutejszych chłopów. Poświadcza to inwentarz z roku 1658, który wymienia wiele opustoszałych zagród we wsi. Pod koniec XVII wieku były tutaj gospodarstwa ćwierćłanowe, wspominane w dokumencie z 1693 roku. W 1727 roku był tu staw z młynem o 1 kamieniu i karczma⁹. W 1782 roku Zabytów wchodził w skład ordynackiego klucza sitanieckiego.

Była to wieś stosunkowo niewielka, która w 1827 roku liczyła 24 domy i 135 mieszkańców. Należała wtedy do powiatu zamojskiego i łacińskiej parafii w Skierbieszowie¹⁰. Inwentarz z 1807 roku wspomina o karczmie, wówczas już zniszczonej. Zapewne wkrótce zbudwano nową karczmę lub odbudowano starą, bowiem w roku 1845 nadal istniała wsi karczma¹¹. W 1864 roku chłopi zostałi uwłaszczeni. Obok ziemi na własność otrzymali także serwituty, które w 1880 roku były powodem wybuchu groźnego sporu chłopów ze wsi Krasne, Monastyrek, Sulmice i Zabytów z Ordynacją Zamojską¹². Źródła nie podają jednak szczegółów tego wystąpienia. Pod koniec XIX wieku wieś należała do gminy Stary Zamość i parafii [prawosławnej] w Sulmicach¹³.

Tradycje szkolne sięgają we wsi prawdopodobnie roku 1894, kiedy zbudowano budynek szkolny użytkowany w okresie międzywojennym. Do 1905 roku istniała we wsi szkoła przycerkiewna, w której w 1904 roku uczył Jan Podolak¹⁴, a w 1914 roku Jan Żuk¹⁵. Dopiero w 1916 roku otwarto we wsi szkołę 1-klasową w drewnianym, parterowym budynku, w którym obok sali lekcyjnej zorganizowano mieszkanie dla nauczyciela. W 1916 roku nauczycielką została Emilia Ciepielowska i uczyła tutaj do 1918 roku. Jej następcami byli kolejno: Leokadia Hintzówna (1918-1920), Izabela Pilch (1920-1923), Aniela Prystupa (1923), Władysław Słupski (1923-1926), Anna Pomianowa (1926-1936), a od 1936 roku Wincenta Sołowiej. Ta ostatnia uczyła tutaj także w okresie okupacji niemieckiej oraz w pierwszych latach powojennych. Dopiero w 1947 roku zastąpił ją na tym stanowisku na przeciąg jednego roku Bolesław Brzozowski. Po nim uczyła Helena Nazwińska (1948-1949), Czesława Rajtar [po mężu Sołowiej] od 1949 roku¹⁶. Czesława Sołowiej uczyła tutaj w 4-klasowej szkole do 1974 roku, kiedy zlikwidowano placówkę. Po II wojnie światowej naukę prowadzono w wynajętych mieszkaniach prywatnych, dopiero w 1959 roku wybudowano murowaną szkołę. Po likwidacji szkoły mieścił się w nim sklep Gminnej Spółdzielni w Skierbieszowie oraz Klub Rolnika. Wraz z likwidacją GS na pocz. lat 90-tych zlikwidowano zarówno sklep jak i Klub Rolnika.

Według spisu z 1921 roku wieś liczyła 55 domów i 355 mieszkańców, w tym 23 Ukraińców¹⁷. W 1926 roku z inicjatywy Edwarda Dołgonia, Jana Borysa, Jana Szkamruka i Mikołaja Sołowieja powstała we wsi jednostka Ochotniczej straży pożarnej. Już w roku założenia strażacy wybudowali remizę. Pierwszym prezesem OSP został Józef Boryk, a później kolejno: Jerzy Kiecana (1933-1943), Feliks Cygańczyk (1943-1946), Stanisław Świszcz (1946-1963), Jan Sołowiej (od 1963 r.), Bolesław Dołgan (do 1981 r.), Bogusław Kiecana (1981-1988), Stanisław Głąb (1988-1991), Jan Borys (1991-2000), Krzysztof Huszcz (2001-2007) i od 2007 roku Wiesław Sołowiej. W 1933 roku wybuchł we wsi pożar, który mimo akcji strażackiej strawił 18 budynków. Bardzo pomyślne dla rozwoju straży były lata 50-te. W 1951 roku strażacy otrzymali motopompę, a w pięć lat później wybudowali remizę strażacką, zaś w 1977 roku przekazano im samochód¹⁸.

3 kwietnia 1944 roku Niemcy otoczyli Zabytów i Kalinówkę i skierowali swoje wojska w kierunku lasu zabytowskiego, gdzie schronił się oddział BCh i partyzatów radzieckich, którymi dowodził major Aleksander Fiodorow. Niemcy wysłali na zwiad volksdeutscha Kulsa, którego partyzanci ujęli i rozstrzelali, był on bowiem winien śmierci wielu Polaków. Partyzanci dzięki opanowaniu majora Fiodorowa nie przyjęli walki i doczekawszy zmierzchu wycofali się z zagrożonego odcika. Ewentualna walka groziła bowiem zniszczeniem w odwecie Zabytowa¹⁹. W maju 1944 roku w pobliżu wsi rozegrała się potyczka oddziału BCh pod dowództwem Bolesława Wojtasiuka ps. „Czas” z placówki Zabytów z Niemcami. Partyzanci w sile 7 ludzi zostali okrążeni przez Niemców i wywiązała się walka. Polaków od całkowitej klęski uratowało nadejście oddziału partyzantów radzieckich pod dowództwem majora Wiktora Karasiowa, którzy przybyli od strony Bończy²⁰.

Podczas wojny wieś nie została wysiedlona i według danych z 1947 roku liczyła 898 ha ziemi oraz 323 mieszkańców²¹. Do ważniejszych wydarzeń w okresie powojennym należy zaliczyć elektryfikację wsi w 1965 roku, a około połowy lat 90-tych zbudowano w Zabytowie utwardzoną drogę. W połowie lat 60-tych założono we wsi Kółko Rolnicze. Prezesami tego Kółka byli m. in. Czesław Hawrylak i Jan Borys. W 1974 roku Kóło Rolnicze przyłączono do Spółdzielni Kółek Rolniczych w Skierbieszowie, a sprzęt rolniczy przeniesiono do skierbieszowskiej filii SKR w Sulmicach.

Liczba ludności we wsi już od kilkudziesięciu lat systematycznie maleje i na początku 2009 roku w Zabytowie mieszkało 119 osób.