WYSOKIE PIERWSZE I DRUGIE

WYSOKIE (Pierwsze i Drugie), gm. Skierbieszów,

Wieś położona na północnym skraju gminy Skierbieszów, w obrębie Działów Grabowieckich. Obecnie wyróżnia się Wysokie I i Wysokie II.

W wyniku archeologicznych badań powierzchniowych, prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), na terenie miejscowości odkryto 8 stanowisk (punktów osadniczych), w tym 3 stanowiska w Wysokim Drugim i 5 stanowisk w Wysokiem Pierwszym¹. Najstarszym zabytkiem znalezionym na terenie wsi jest odłupek z siekiery krzemiennej datowany na neolit (5500-2200 r. p.Chr.) lub wczesną epokę brązu (2200-1600 r. p.Chr.). Ponadto na jednym ze stanowisk zarejestrowano ślad osadnictwa z epoki brązu (2200-650 r. p.Chr.) reprezentowany przez 1 ułamek naczynia glinianego. Dopiero w okresie wczesnośredniowiecznym (VI-XIII w.) wystąpiło tutaj stosunkowo gęste osadnictwo słowiańskie udokumentowane ułamkami naczyń glinianych na 6 niewielkich stanowiskach.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi, wg Barbary Czopek, z roku 1444². Wydaje się jednak, że źródło³ na które autorka się powołuje dotyczy innej miejscowości o tej samej nazwie, obecnie siedziby gminy, która zawsze była w Ziemi Lubelskiej. Zatem pierwszą wzmiankę o Wysokiem należy przesunąć do roku 1525, kiedy wymieniono ją podczas wizytacji parafii w Skierbieszowie jako należącą do tej parafii⁴. Wieś w 1 poł. XVI wieku stanowiła własność Jakuba Snopkowskiego i w 1555 wraz z Hajownikami i Moszczonymi na wniosek właściciela przyłączono ją do powiatu grabowieckiego⁵. W 2 poł. XVI wieku pół Wysokiego należała do Jakuba Uchańskiego, biskupa, który kupił ją od Jakuba Snopkowskiego wraz z Wolą Hajowiecką⁶. Według rejestru z 1564 roku we wsi było 3 i 1/2 łana użytków i 2 zagrodników bez ziemi. W 1578 roku Wysokie (zapewne część) było w posiadaniu Trilewskiej i wówczas rejestrowano tu 2 łany użytków⁷. W latach 1661-1681 właścicielem Wysokiego był Czarnołuski herbu Ciołek, żonaty z Marcyanną Orchowską, który ponadto posiadał także sąsiednią wieś Hajowniki⁸. Obie te miejscowości przez długi czas tworzyły wspólne dobra. W 1669 roku Hajowniki (i Wysokie) należały [w części] do [Wojciecha Alojzego] Zielińskiego, wojskiego buskiego⁹, który zmarł w 1693 roku. W 1684 roku łącznie obie wsie liczyły 42 domy, ale tylko 24 było zamieszkałych, a dalszych 18 było pustych¹⁰. Na początku XVIII wieku majątek Hajowniki przeszedł w ręce Adama Zielińskiego¹¹, natomiast w roku 1774 należał do Stanisława Kostki Zielińskiego, który wydzierżawił go Piotrowi Lubowieckiemu¹². Na początku XIX wieku Wysokie składało się z dwóch części, jedna z nich należała do Antoniego Romanowskiego, a od 1816 roku do jego syna Feliksa Romanowskiego. W latach 1836-45 właścicielem wsi był Kornel Malczewski, żonaty z Anielą z Lisenbarthów, a następnie jego syn Kajetan¹³. Druga część wsi (obecnie Wysokie Drugie) należała w 1811 roku do plebana uchańskiego¹⁴. W 1836 roku wieś Wysokie została oddzielona od dóbr Hajownik i nabyli ją wówczas wraz z Podwysokiem za 104 tys. zł Adolf i Józefa z Romanowskich Brajczewscy. Nowi właściciele powszechnym zwyczajem wydzierżawiali swoje dobra. W latach 1843-1849 dzierżawcą Wysokiego był Kajetan Hordziejewski. Po śmierci Adolfa Brajczewskiego, który zmarł w 1848 roku, część dóbr w 1850 roku kupił za 105 tys. złp Kazimierz Poplewski, który dwa lata później na publicznej licytacji dokupił resztę dóbr za 90 335 rubli. Nowy właściciel szybko poczynił znaczne inwestycje w majątku: wybudował nowe budynki w folwarku, wprowadził płodozmian i dokupił 40 włók ziemi. W 1862 roku dobra te za 218 333 złp kupił od niego Walenty Głogowski, jednak jeszcze w tym samym roku Poplewski odkupił je z powrotem za 250 tys. złp. W 1867 roku majątek po śmierci męża nabyła na publicznej licytacji żona poprzedniego właściciela Rozalia z Korzeniowskich Poplewska i gospodarowała tutaj jeszcze kilkanaście lat. W 1882 roku folwark Wysokie za 18 225 rubli kupił Józef Dębiński, syn Walentego¹⁵.

W 1827 roku jedna część (dziś Wysokie Pierwsze) była w powiecie krasnostawskim i parafii Skierbieszów, liczyła 16 domów i 109 mieszkańców, natomiast druga z nich (dziś Wysokie Drugie) w powiecie hrubieszowskim i parafii Uchanie, liczyła 7 domów i 48 mieszkańców¹⁶ i ta należała do plebana uchańskiego. W 1845 roku istniała tu (w części Malczewskiego) karczma, która uzyskała patent na dalsze prowadzenie wyszynku alkoholu¹⁷. Pod koniec XIX wieku były tu 3 domy dworskie i 7 włościańskich oraz 90 mieszkańców, w tym 40 prawosławnych. Obszar dworski wynosił 411 mórg, w tym 260 mórg ziemi ornej, 50 mórg łąk i 101 mórg lasu. Włościanie posiadali 89 mórg¹⁸. W 1865 roku Wysokie I (plebańskie) wraz z całością dóbr Wolica Uchańska jako dobra kościelne zostały skonfiskowane przez władze carskie i wówczas kupił je Paweł Kosztowski (1837-1887), żonaty z Marią z Piekarskich (1837-1887).

Według spisu z 1921 roku Wysokie liczyło 58 domów i 360 mieszkańców, w tym 57 Ukraińców i 12 Żydów¹⁹.

W okresie międzywojennym istniała we wsi szkolna placówka filialna, która organizacyjnie należała do szkoły w Lipinie Starej. Stamtąd przychodzili nauczyciele aby nauczać dzieci. W tym czasie zaboserwowano we wsi znaczną aktywność polityczną chłopów, którego efektem było utworzenie koła Zjednoczenia Lewicy Chłopskiej „Samopomoc” oraz koła Stronnictwa Ludowego, rozwiązanych w 1936 roku w wyniku pacyfikacji wsi przez policję²⁰. W tym okresie istniała we wsi także kilkuosobowa komórka Komunistycznej Partii Polski²¹.

W 1949 roku Wysokie I liczyło 260, a Wysokie II 169 mieszkańców²². W latach 60-tych powstało we wsi Kółko Rolnicze, które do 1970 roku działało samodzielnie. Funkcję prezesa do 1970 roku pełnił do Władysław Kałużny, a od 1970 roku Czesław Ciućko. W 1970 roku na wniosek mieszkańców Kółko Rolnicze z Wysokiego połączyło się z KR w Lipinie Starej. Doniosłym wydarzeniem w życiu wsi była jej elektryfikacja w 1961 roku.

W 1985 roku rozpoczęto budowę murowanej kaplicy p.w. św. Izydora. Inwestycję ukończono w 1989 roku Na początku 2009 roku w Wysokiem I mieszkały 132 osoby, a w Wysokiem II kolejnych 56 osób.