SULMICE

SULMICE, gm. Skierbieszów

Wieś położona na zachodnim skraju gminy Skierbieszów, nad rzeką Wolicą, w obrębie Działów Grabowieckich.

W wyniku archeologicznych badań powierzchniowych, prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), na terenie miejscowości odkryto 18 stanowisk (punktów osadniczych)¹. Najstarsze zabytki w postaci kilku ułamków naczyń glinianych oraz 2 odłupków, rylczaka i narzędzia krzemiennego na odłupku (skrobacz+rylec) datowanych na neolit (5500-2200 r. p.Chr.) znaleziono na 7 stanowiskach. Ogólnie na epokę brązu (2200-650 r. p.Chr.) datowano jeden ułamek ceramiki. Natomiast z wczesną epoką brązu należy łączyć osadę kultury mierzanowickiej (2200-1600 r. p.Chr.), na powierzchni której znaleziono kilka ułamków naczyń glinianych. Być może do tej kultury należy zaliczyć także fragment siekiery o przekroju soczewkowatym. Nie jest to jednak do końca pewne, ponieważ na tym terenie znaleziono także kilka fragmentów ceramiki kultury strzyzowskiej (1750-1600 r. p.Chr.). Nieco młodsze chronologicznie zabytki związane są z ludnością kultury trzcinieckiej, której dwie osady z 2 odłupkami krzemiennymi i kilkoma fragmentami ceramiki odkryto także na terenie Sulmic. Śladowo, bo zaledwie przez 1 fragment ceramiki reprezentowana jest wśród odkrytych zabytków także kultura łużycka (1200-400 r. p.Chr.).

Być może pozostałością po niej jest domniemane cmentarzysko, na którym znaleziono 5 fragmentów ceramiki, 2 okuchy krzemienne i 1 fragment kości. Na przełom okresu halsztackiego i lateńskiego (VII-II w. p.Chr.) datowano kilka fragmentów ceramiki odkrytych na dwóch niewielkich osadach. Te znaleziska można przypuszczalnie łączyć z kulturą pomorską (450-200 r. p.Chr.). Kolejny etap zasiedlenia tych terenów nastąpił dopiero w środkowym i późnym etapie wczesnośredniowiecznym. Raczej skromną ceramikę z X-XIII wieku odkryto na 5 osadach.

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z roku 1436, kiedy weszła w skład nowo utworzonej przez biskupa chełmskiego Jana Biskupca (Opatowskiego) parafii w Skierbieszowie². Sulmice należały wówczas do włości kraśniczyńskiej [krośniczyńskiej] we władaniu kniazia litewskiego Hurki, syna Lubarta Fedora Olgierdowicza i Ofki [Olgi]. Ta ostatnia była notowana dziedziczką Krośniczyna w 1417 roku³. Zapewne do niej należały wówczas także Sulmice. Kiedy w 1431 roku dziedzice włości krosniczyńskiej Aleksander i Janusz Hurkowicze opowiedzieli się po stronie księcia Świdrygiełły w konflikcie z księciem Zygmuntem Korybutowiczem, król Władysław Jagiełło pozbawił ich włości i przekazał je w 1433 roku ich stryjowi księciu Fedkowi Sanguszce. Jednak ten pięć lat później także wsparł księcia Świdrygiełłę, co ponownie skutkowało odebraniem włości, które powróciły do Hurki⁴. W 1442 roku notowano wójtostwo w Sulmcach, które po śmierci Hurki, jego żona Olga sprzedała Senkowi, subdziedzicowi Olszanki i jego potomkom za 20 kop praskich groszy⁵. Istnienie wójtostwa dowodzi, że Sulmice przeniesiono na prawo niemieckie. W 1450 roku Janusz i Aleksander, dziedzice Duba i Kraśniczyna słudze swojemu Jaśkowi część Sulmic czyli Olszanki darowali⁶. W 1464 roku jako właściciel wsi, zapewne jej części, wymieniany był kniaź z Kraśniczyna - Aleksander Hurkowicz⁷. Pod koniec XV wieku wygasł ród Hurkowiczów, a dobra po nich weszły w skład starostwa krasnostawskiego, które w 1492 roku od Jana Pileckiego przejął Jan Feliks Rzeszowski, prepozyt przemyski⁸. W 1495 roku Jaśko sprzedał Stanisławowi Rzeszowskiemu herbu Półkozic trzecią część i wysługę w Sulmicach za 79 grzywien. Rzeszowski stopniowo wykupił resztę Sulmic⁹, które przed 1515 rokiem w całości były w jego posiadaniu. Rzeszowscy traktowali dobra starostwa jako dziedziczne. Stanisław Rzeszowski herbu Dębno, wojski chełmski, w 1539 roku przekazał wieś razem z kilku sąsiednimi hetmanowi Janowi Tarnowskiemu herbu Leliwa w zamian za inne wsie należące do Tarnowskiego. Ten z kolei w 1552 roku odstąpił Sulmice kanclerzowi Janowi Ocieskiemu, staroście olsztyńskiemu. Nowy właściciel w 1578 roku uposażył tutejszą cerkiew. Duchowny miał prawo wolnego łowienia ryb w rzece, robienie gorzałki i piwa na własne potrzeby, wolne mlewo w młynie dworskim i dziesięciny snopowe - z ćwierci łana pół kopy żyta, z zagrody zaś 15 snopków. Ksiądz Wawrzyniec Fedorowicz kupił także dla cerkwi za 600 złotych grunty i łąki¹⁰. Jak przypuszcza A. Gil tutejsza cerkiew mogła wcześniej leżeć w granicach wsi Monastyr i pełnić rolę monastyru bazylianów, a ok. poł. XVI wieku została włączona do wsi Sulmice. Pierwszym parochem sulmickim został ks. Wawrzyniec Fedorowicz, a jego następcami: ks. Zachariasz Rewikowski, ks. Kołcan i ks. Kozłowski, ks. Mikołaj Miaszkiewicz, ks. Jan Gmitrocki, ks. Gruszecki, ks. Andrzej Sokołowski i ks. Paweł Sokołowski¹¹. W 1564 roku w Sulmicach i Monastyrku notowano 14 i 1/2 łana użytków, 4 zagrodników z ziemią, 1 zagrodnik bez ziemi i 1 włóczęgę. Wówczas wieś należała do łacińskiej parafii w Tarnogórze¹².

Syn Jana Ocieskiego, również Jan w 1580 roku Erazmowi Tłokińskiemu połowę dóbr Sulmice, Zabytowa, Huszczki Wielkiej, Huszczki Małej, Monastyru, Wiszenek, Krasnego i Wirbkowic w połowie sprzedał za 25 000 grzywien a w połowie darował. Jednak zapewne wróciły one ponownie do Ocieskiego, który dwa lata później odsprzedał włość sulmicką [wraz z Huszczkami] Janowi Zamoyskiemu herbu Jelita za sumę 25 tys. złp¹³.

W 1583 roku urzędnikiem sulmickim Jana Zamoyskiego był Kacper Sosnkowski¹⁴. W tym czasie notowano we wsi dwór, budynki dworskie, sad nowo założony, browar, staw i młyn wodny o dwóch kołach¹⁵. W 1589 roku wieś została włączona do Ordynacji Zamojskiej i odtąd dzieliła jej losy. W 1613 roku notowano w Sulmicach zgorzały stary dwór, trzy winnice do kurzenia gorzałki w 26 baniach. Przy winnicach istniał browar, a obok dworu młyn o dwóch kołach, ze stępą i karczma. Inwentarz z 1614 roku wymienia w Sulmicach budynki dworskie, obory, ogrody, staw i młyn¹⁶.

W 1619 roku Jan Wóytowicz uzyskał przywilej od Tomasza Zamoyskiego na półłanek z przymiarkiem i łąkami z obowiązkiem opłaty z nich czynszu. Jeszcze w 1613 roku kmiecie na półłankach byli osadzeni, ale inwentarz z 1693 roku wymienia gospodarstwa ćwierćłanowe. Dziewięć lat później tutejszy dwór był bardzo zniszczony. Przy dworze był sadek z wiszniami, śliwami i gruszkami. Drewniane budowle szybko przychodziły do ruiny, dlatego trzeba było budować nowe. Tutejszy młyn przed 1735 rokiem został na nowo zbudowany, w 1767 roku zbudowano nowy browar, w 1797 roku budynki dworskie, a w 1805 roku gorzelnię¹⁷.

W 1782 roku Sulmice wchodziły w skład klucza sitanieckiego. W 2 poł. XVIII wieku tutejszy folwark w ramach Ordynacji Zamojskiej liczył ok. 231,5 ha użytków, w tym 201 ha gruntów ornych, 28 ha łąk i 2,5 ha ogrodów¹⁸.

W 1760 roku notowano w Sulmicach parafialną cerkiew drewnianą p.w. Podwyższenia Krzyża Św., która należała do dekanatu zamojskiego¹⁹. W latach 1740-1760 roku tutejszym parochem był ks. Maciej Łaszkiewicz, dziekan zamojski, a po nim zapewne objął parafię najpierw syn ks. Jan Łaszkiewicz (1760-1785), a następnie wnuk ks. Szczepan Łaszkiewicz. Ten ostatni w roku 1792 domagał się od władz cyrkułu zamojskiego ukarania miejscowych chłopów, za to że nie słuchają go i swoją bierną postawą opóźniają budowę cerkwi. Cerkiew jednak pomimo trudności wybudowano w tym roku. Szczepan Łaszkiewicz był parochem w Sulmicach w latach 1785-1809, a po nim funkcję tę pełnił ks. Antoni Radkiewicz. W 1840 roku w skład unickiej parafii wchodziły: Sulmice, Monastyr, Wiszenki, Zabytów, Huszczki, Majdan Sitaniecki i część Suchodębia. Liczyła ona wówczas 805 parafian²⁰. W latach 1852-1873 posługę kapłańską przy cerkwi pełnił ks. Marcin Wilczyński²¹. W roku 1868 kosztem rządu odnowiono miejscową cerkiew²², która od 1875 roku została świątynią prawosławną. W 1914 roku tutejszym duchownym był ks. Szymon Subbotyn²³.

W 2 poł. XVIII wieku istniał we wsi browar, którego tradycje były dosyć odległe²⁴. Spis z 1827 roku notował wieś w powiecie zamojskim i parafii Stabrów (unickiej). Liczyła wówczas 32 domy i 233 mieszkańców²⁵. Pod koniec XIX wieku istniał w Sulmicach folwark, cerkiew parafialna i szkoła początkowa. Wówczas były tu 2 domy dworskie, 28 włościańskich oraz 363 mieszkańców (w tym 27 katolików). Powierzchnia folwarku wynosiła 452 morgi gruntów, a do mieszkańców wsi należało 751 mórg ziemi²⁶. W 1880 roku wybuchł groźny spór serwitutowy chłopów wsi Krasne, Monastyrek, Sulmice i Zabytów²⁷. Źródła nie podają jednak szczegółów tego wystąpienia. W wyniku uwłaszczenia chłopów w 1864 roku dobra ordynackie znacznie zmniejszyły się. Podczas I wojny światowej młyn ordynacki doznał znacznych strat, które oceniono na 21 751 rubli²⁸.

Według spisu z 1921 roku w Sulmicach było 67 domów i 440 mieszkańców, w tym 6 Żydów i 3 Ukraińców²⁹. W 1921 roku tutejszy folwark ordynacki dzierżawił Jan Stańczyk, a 1929 roku Józef Wodyk posiadał w Sulmicach Nowych 82 hektary gruntów. Był tu wówczas młyn parowy we władaniu J. Kołodzieja³⁰.

Do kilku tragedii doszło we wsi podczas okupacji niemieckiej. Pod koniec listopada 1942 roku ze wsi wysiedlono Polaków³¹, a nasiedlono kolonistów niemieckich. W końcu marca 1944 roku przybyło do Sulmic około 22 rodzin „Deutschstämmigów” uciekających od ewakuacji. Zostali tam rozlokowani, a częściowo przyjęci do pracy konspiracyjnej. Chodzili z miejscowymi mieszkańcami na wartę z bronią, a nawet brali udział w akcjach rekwizycyjnych. Kilku z nich bardziej niebezpiecznych zostało zabitych. Kilka rodzin po krótkim pobycie wyjechało do powiatu krasnystawskiego, około 6 rodzin pozostało we wsi, a dalszych 10 rodzin wróciło do punktu niemieckiego w Skierbieszowie. Prawdopodobnie oni złożyli donos o arsenale broni w Sulmicach lub dokonał tego miejscowy szpicel Kiryłko³². 1 czerwca 1944 roku między godziną 1 a 2 w nocy około 100 żandarmów niemieckich i „Czarnych” okrążyło wieś i o godz. 3-ciej ostrzelali zabudowania z karabinów maszynowych, a następnie rozpoczęli przeszukiwanie pobliskich pól i domów. Kilka osób, które zdecydowały się na ucieczkę zostało zabitych, a około 22 aresztowano według przygotowanej wcześniej listy, zawierającej około 60 nazwisk. Aresztowanych odstawiono do Skierbieszowa, a stamtąd prawdopodobnie do Zamościa. Odjeżdżając żandarmi nakazali złożyć 5 czerwca o godz. 10 rano 60 sztuk kb oraz 1 pistolet maszynowy, które podobno mieli posiadać mieszkańcy³³.

Tradycje szkolne we wsi sięgają 4 ćwierci XIX wieku. W 1904 roku uczył tutaj Jan Branicki³⁴, a w 1914 roku Aleksander Stepanow³⁵. Na fali strajków w Królestwie Polskim w latach 1905-1907 doszło także 26 lutego 1906 roku do strajku szkolnego w placówce sulmickiej³⁶. W okresie międzywojennym istniała we wsi nadal szkoła 1-klasowa. W 1938 roku rozpoczęto budowę murowanej szkoły, ale ze względu na wybuch II wojny światowej inwestycję przerwano.

W 1944 roku powstała tutaj 4-klasowa szkoła, w której do 1956 roku uczyła Anna Pomianowska³⁷. W 1956 roku kierownikiem szkoły na przeciąg 2 lat został Józef Smyk. Do 1959 roku wynajmowano salę lekcyjną u gospodarzy. W 1958 roku wznowiono budowę murowanej szkoły, ale ze względu na brak materiałów szybko ją przerwano. Wystawiono natomiast drewniany budynek z przeznaczeniem na szkołę, w którym mieściły się dwie sale lekcyjne. Od 7 stycznia 1959 roku rozpoczęto w nim zajęcia szkolne. Szkoła stopniowo podnosiła swój stopień organizacyjny do 7-klasowej w 1961 roku i 8-klasowej w 1966 roku.

W 1958 roku kierownikiem szkoły został Edmund Zaciera i pełnił tę funkcję do 1972 roku. Później przez kolejnych 30 lat kierował szkołą dyrektor Józef Wolańczuk, a od 2002 roku dyrektorką 6-klasowej szkoły w Sulmicach jest Kunegunda Węcławik.

W 1947 roku wieś liczyła 2211,7 ha ziemi (w tym 650 ha lasów państwowych i 686 ha PGR) oraz 564 mieszkańców³⁸. Dwa lata wcześniej z inicjatywy Piotra Kaczmarczyka, Hipolita Goraja, Edmunda Zacierę, Bogusława Dołgonia i Mieczysława Danielaka powstała w Sulmicach jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. Pierwszym prezesem został Piotr Kaczmarczyk, a później tę funkcję pełnili kolejno: Hipolit Goraj, Edmund Zaciera i Bogusław Dołgoń. W latach 1965-2005 przezesował jednostce Mieczysław Danielak, a od 2005 roku Stanisław Run. W 1947 roku strażacy wybudowali pierwszą, a w 1978 roku drugą remizę. Stosunkowo późno bo dopiero w 1967 roku jednostka otrzymała motopompę³⁹.

W połowie lat 60-tych XX wieku powstało we wsi Kółko Rolnicze, a pierwszym prezesem został Hipolit Goraj. Później KR kierowali także Zbigniew Buczak, a po nim w latach 1967-1974 Marian Szkamruk. W 1974 roku Kółko Rolnicze w Sulmicach weszło w skład Spółdzielni Kółek Rolniczych w Skierbieszowie, której przezesem został Ireneusz Węcławik. W 1984 roku ostatecznie zlikwidowano bazę KR w Sulmicach, a sprzęt przekazano do SKR w Skierbieszowie⁴⁰.

Do ważniejszych osiągnięć mieszkańców wsi należy zaliczyć elektryfikację w 1965 roku oraz budowę utwardzonej drogi. Tę ostatnią inwestycję rozpoczęto jeszcze pod koniec lat 60-tych, kiedy wybudonano kilkusetmetrowy odcinek drogi klinkierowej w bezpośrednim sąsiedztwie szkoły. Jednak brak środków finansowych zmusił do przerwania tej inwestycji. Dopiero na początku lat 80-tych droga na odcinku Kalinówka-Wiszenki przebiegająca przez Sulmice została utwardzona.

Na początku 2009 roku w Sulmicach mieszkało 295 osób.