PODWYSOKIE

Wieś położona na północnym skraju gminy Skierbieszów, w obrębie Działów Grabowieckich.

W wyniku badań powierzchniowych, prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), na terenie miejscowości odkryto tylko 2 stanowiska (punkty osadnicze)¹. Na każdym z nich zarejestrowano po 1 zabytku krzemiennym: fragment wióra i okruch krzemienny. Oba zabytki nie były charakterystyczne stąd ich chronologię można tylko ogólnie określić na neolit – wczesną epokę żelaza (5500-650 r. p.Chr.). W dalszych etapach pradziejów i we wczesnym średniowieczu obszar Podwysokiego nie był zasiedlony.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1720, kiedy wraz z Nowosiółkami należała do sukcesorów Wolińskiego². Później Podwysokie wchodziło w skład dóbr Hajowniki i w 2 poł. XVIII wieku należało do Zielińskich. W 1796 roku od Aleksandra Zielińskiego dobra Hajowniki kupił Antoni Romanowski, żonaty z Teresą Nowicką, po których w 1816 roku dziedziczył syn Feliks. Sprzedał on wieś w 1836 roku Kornelowi Malczewskiemu³.

Spis z 1827 roku notował Podwysokie w powiecie krasnostawskim i łacińskiej parafii Skierbieszów. Liczyła wówczas 19 domów i 124 mieszkańców⁴. W 1845 roku wieś należała do gminy Hajowniki. Istniała tu karczma, która uzyskała patent na dalsze prowadzenie wyszynku alkoholu⁵.

W 1836 roku część wsi należąca do dóbr Hajowniki, wówczas w posiadaniu Kornela Malczewskiego, została wraz z Wysokiem za 104 tys. zł sprzedana Adolfowi i Józefie z Romanowskich Brajczewskim. W latach 1843-49 dobra te dzierżawił Kajetan Hordziejewski. W 1848 roku Adolf Brajczewski zmarł, a część dóbr w 1850 roku za 105 tys. złp kupił Kazimierz Poplewski, który w dwa lata później na publicznej licytacji kupił resztę dóbr za 90 335 rubli. Poplewski poczynił duże inwestycje w majątku: wybudował nowe budynki w folwarku, wprowadził płodozmian i dokupił 40 włók ziemi. W 1862 roku dobra te za 218 333 złp kupił od niego Walenty Głogowski, jednak jeszcze w tym samym roku Poplewski odkupił je z powrotem za 250 tys. złp. W 1867 roku majątek po śmierci męża kupiła na publicznej licytacji żona poprzedniego właściciela Rozalia z Korzeniowskich Poplewska⁶.

W 1880 roku tutejszy folwark został oddzielony od dóbr Wysokie. Pod koniec XIX wieku było tu 5 domów dworskich i 21 włościańskich oraz 180 mieszkańców, w tym 138 katolików i 42 prawosławnych. Włościanie posiadali 252 morgi ziemi a do folwarku, którego właścicielem był Poplewski należało 602 morgi: 339 mórg ziemi ornej, 54 morgi łąk i 169 mórg lasu⁷.

W 1895 roku za 27 050 rubli folwark Podwysokie kupili Lejzor, Taubail i Teodora z Welczerów Zukerowie. W 1898 roku za 27 100 rubli nabył go Antoni Tłuchowski, syn Franciszka i w tym samym roku odsprzedał za taką samą sumę Dominikowi Rzewuskiemu. Ten w dwa lata później sprzedał folwark Podwysokie Janowi Poletyle. W 1906 roku dobra Podwysokie kupił za 50 tys. rubli Władysław Błaszyński i sprzedał je w roku następnym Szulimowi Wajnrybowi i Nusimowi Szwarcowi⁸.

Według spisu z 1921 roku wieś liczyła 55 domów i 342 mieszkańców, w tym 54 Ukraińców. Istniała także kolonia Podwysokie, która należała do wsi Wysokie⁹ i liczyła zapewne kilkanaście domów. W 1922 roku Michał Wojtasiuk założył we wsi cegielnię, czynną kilka lat - do 1929 roku. W tym czasie we wsi istniały dwa drewniane wiatraki. Jeden z nich należał do Stanisława Kapicy i był czynny jeszcze kilka lat po II wojnie światowej.

W 1928 roku założono we wsi parafię polskokatolicką, którą prowadzili kolejno: ks. Michał Osetek (1928-1932), ks. Józef Przechocki (1932-1934) i ks. Leopold Nowak (1934-1936). Mieszkańcy Podwysokiego wbudowali we wsi drewniany, jednowieżowy kościół¹⁰. Do parafii zlikwidowanej podczas pacyfikacji wsi w 1936 roku należało około 550 wyznawców¹¹. Na pocz. XX wieku prawosławni założyli w Podwysokiem cmentarz grzebalny, czynny do I wojny światowej. W okresie istnienia parafii i kilka lat później, aż do roku 1940 użytkowali go polskokatolicy. Obecnie cmentarz posiada kształt prostokąta o powierzchni 0,056 ha¹².

Już w 1916 roku utworzono we wsi szkołę, która początkowo mieściła się w wynajętym drewnianym budynku. Do szkoły uczęszczały dzieci z Marcinówki i Podwysokiego. W 1923 roku mieszkańcy kupili drewniany, parterowy dom za pieniądze Opieki Szkolnej. W budynku szkolnym obok sali lekcyjnej mieściło się także mieszkanie dla nauczyciela. Początkowo były tutaj warunki wystarczające, ale z czasem przybyło dzieci i lokal był zbyt ciasny. W 1938 roku powzięto plany o budowie nowej szkoły, ale II wojna światowa przeszkodziła w ich realizacji. Od 1917 roku w tej szkole uczyli kolejno: Jan Chadaj (1917), Irena Szadkowka (2 miesiące w 1918 r.), Józef Świderski (1918-1919), Ignacy Waszkowski (1919), Karolina Grzywan (1 miesiąc w 1919 r.), Stefan Dębiński (1919-1921), Helena Rudzka (1921-1922), Karolina Tor (1922-1923), Jan i Emilia Chmielewscy (1923-1924), Julian Chmielewski (1924-1926), Józefa Chmielewska (1926-1930), Józef Woliński (1930-1936), Jan Struk (1936-1938), Regina Stefanek (1938-1941) i w latach 1941-1942 Honorata Czerwieniec¹³.

Po wyzwoleniu z okupacji niemieckiej naukę wznowiono w 1944 roku, ale uczono w wynajętych pomieszczeniach. Po kilku latach wybudowano drewniany budynek szkolny. Pierwszym nauczycielem w 1944 roku został Tomasz Hruszewski, a następnie Zofia Waśkowska, Helena Chałatówna, Ryszard Cieplechowicz (do 1980 r.), Anna Kalman (1980-1981), Elżbieta Korona (1981-1985), Barbara Chmiel (1985-1987) i Małgorzata Karpińska (1987-1989). W 1989 roku szkołę ostatecznie zlikwidowano, a budynek szkolny kilka lat później gmina sprzedała.

Mieszkańcy tej niewielkiej wioski wykazali się dużą aktywnością polityczną i społeczną w okresie międzywojennym. Utworzono we koło Zjednoczenia Lewicy Chłopskiej „Samopomoc”, którego aktywnym działaczem był Eustachy Sobczuk¹⁴ oraz koło Stronnictwa Ludowego, rozwiązanego w 1936 roku w wyniku pacyfikacji¹⁵. Prężnie działające organizacje ludowe były głównym powodem pacyfikacji wsi przez policję 17 września 1936 roku. W jej wyniku rozebrano 12 domów i aresztowano 18 chłopów. Zburzono wówczas także kościół narodowy, a księdza [Leopolda Nowaka] pobito i aresztowano¹⁶. W tym okresie istniała we wsi także kilkuosobowa komórka Komunistycznej Partii Polski¹⁷.

Okres niemieckiej okupacji okazał się tragiczny także dla mieszkańców Podwysokiego. Już w maju 1942 roku Niemcy, w odwecie za działalność dywersyjną, spalili wieś¹⁸. W październiku 1943 roku oddział SS zastrzelił we wsi 1 jeńca radzieckiego oraz 4 mieszkańców Podwysokiego ukrywających tego jeńca¹⁹. W 1944 roku w odwecie za pomoc partyzantom Niemcy ponownie spalili wieś²⁰.

Z okresem okupacji łączy się także krótkotrwały pobyt we wsi ks. Stefana Wyszyńskiego (późniejszego Prymasa Tysiąclecia). Ksiądz Wyszyński przebywał od listopada 1941 roku w pobliskim Żułowie, a przez krótki czas mieszkał także w Podwysokiem u Jana i Tekli Szafrańców oraz Antoniego i Władysław Szafrańców, którzy w tym czasie mieszkali razem. Po kilku dniach pobytu ks. Wyszyński przeniósł się do sąsiedniej Marcinówki²¹.

W 1949 roku wieś liczyła 260 mieszkańców²². Pod koniec lat 40-tych na bazie gruntów podworskich powstała we wsi Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna. Pierwszym prezesem została Franciszka Głowacka, a po niej Spółdzielnią kierowali kolejno: Piotr Bielak i Władysław Tytoń. W poł. lat 60-tych Spółdzielnię rozwiązano. W 1974 roku zawiązano ponownie Spółdzielnię Produkcyjną, która podlegała pod SKR w Skierbieszowie, a kierownikiem został Jan Poźniak. Do Spółdzielni należało około 100 hektarów gruntów rolnych. Obok produkcji roślinnej hodowano w gospodarstwie owce. Po kilku latach gospodarowania Spółdzielnię ostatecznie zlikwidowano, a grunta sprzedano rolnikom indywidualnym²³.

W połowie lat 60-tych powstało we wsi Kółko Rolnicze, a jego prezesem był m. in. Stanisław Czarnecki. Kółko Rolnicze zlikwidowano w poł. lat 70-tych.

W 1960 roku z inicjatywy Dariusza Treczyńskiego, Stanisława Rycaka i Wacława Choreckiego powstała w Podwysokiem jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. Pierwszym prezesem jednostki strażackiej został Dariusz Treczyński, a później kolejno: Stanisław Szczerba (1968-1979), Antoni Chmiel (1979-1990), Jan Czuż (1991-1995), Bogusław Morokiszka (1996-2000), Tadeusz Solecki (2001-2005) i od 2006 roku Piotr Gil. W 1967 roku strażacy otrzymali motopompę, a dziesięć lat później wybudowali remizę²⁴.

Do ważniejszych osiągnięć gospodarczych wsi należy zaliczyć jej elektryfikację w 1949 roku²⁵, budowę wodociągu w latach 1968-1970²⁶ oraz budowę drogi utwardzonej w latach 90-tych.

Na początku 2009 roku w Podwysokiem mieszkały 134 osoby.