ŁAZISKA

Wieś położona w południowej części gminy Skierbieszów, nad rzeką Wolicą, w obrębie Działów Grabowieckich.

W wyniku badań powierzchniowych, prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), na terenie miejscowości odkryto 7 stanowisk (punktów osadniczych)¹. Najstarsze zabytki w postaci 1 rdzenia krzemiennego, 1 wióra i 1 odłupka oraz kilku ułamków naczyń glinianych odkryto na 3 stanowiskach i datowano ogólnie na neolit (5500-2200 r. p.Chr.). Być może do tej kategorii zabytków należy zaliczyć kilka dalszych odłupków określonych jako pradziejowe, bez podania bliższej chronologii. Kilka fragmentów ceramiki datowanych na wczesną epokę brązu (2200-1600 r. p.Chr.) odkryto na 1 stanowisku, podobnie jak młodsze chronologicznie, choć liczniejsze ułamki naczyń kultury łużyckiej (1200-400 r. p.Chr.) oraz z okresu rzymskiego (I-poł. V w.). W tym kontekście zanotowano znaczny wzrost osadnictwa słowiańskiego w IX-XIII wieku, bowiem ceramikę z tego okresu zarejestrowano n 3 stanowiskach.

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z roku 1394, kiedy została włączona do nowo utworzonej parafii łacińskiej w Grabowcu². Przed rokiem 1421 Łaziska były we władaniu Henryka Turka, który w tym roku odstąpił je wraz ze Sławęcinem Bartłomiejowi z Choroszczyc, synowi Mikołaja, w zamian za połowę wsi Choroszczyce³. Prawdopodobnie wkrótce kupił wieś Mikołaj Goźdź z Gdeszyna, a następnie przeszła we władanie brata Mikołaja – Krystyna (zm. w 1469 r.), który był ponadto właścicielem Cześnik, Hulcza, Chochlowa, Czermna i Wakijowa⁴. W 1472 roku wieś należała do Goździów herbu Gozdawa, było tu 2 i 1/4 łana użytków oraz młyn⁵. Według rejestru poborowego z 1531 roku 1 łan użytków i 1 młyn w Łaziskach należały do Gdeszyńskich. W 1578 roku wieś była własnością Anny i Jerzego Gdeszyńskich (lub ich spadkobierców), którzy odziedziczyli ją zapewne po Mikołaju Goździu (Gdeszyńskim). Jego synowie Jerzy i Krzysztof dokonali w 1579 roku podziału Przesułowic (Peresołowic) i Łazisk⁶. Wówczas we wsi było 7 łanów użytków, 2 zagrodników z ziemią, 4 komorników i cerkiew⁷. Pod koniec XVI i na pocz. XVII wieku dziedzicem Sławęcina (i zapewne Łazisk) był Hieronim Gdeszyński⁸. Prawdopodobnie na pocz. XVII wieku wieś przeszła w ręce Sobieskich za sprawą ożenku Jana Sobieskiego, ojca Marka, z Anną Gdeszyńską⁹. Gdzieś między 1575 a 1579 ich syn – Marek ożenił się z Jadwigą Snopkowską¹⁰ i z tego małżeństwa w 1589 roku urodził się syn Jakub. W roku następnym Jadwiga zmarła i wkrótce Marek Sobieski ożenił się z Katarzyną Tęczyńską¹¹. Następnym właścicielem Łazisk został Jakub Sobieski, żonaty w 1620 roku z Marianną Wiśniowiecką, a po jej śmierci w 1624 roku z Teofilą Daniłowicz, córką Katarzyny z Krasickich i Jana Daniłowicza, wojewody ruskiego¹². W 1622 roku Marek Sobieski, starosta krasnostawski dokonał zapisu 500 florenów na rzecz szpitala w Skierbieszowie i zabezpieczył go na dobrach Sitno oraz Łaziska¹³.

Prawdopodobnie w 2 poł. XVII wieku Łaziska należały do Walentego Fredry, żonatego z Barbarą Łaszcz¹⁴. W 1677 roku wieś była w rękach ich syna Stanisława Antoniego Fredry herbu Bończa (zm. przed r. 1681) kasztelana czernihowskiego, żonatego z Katarzyną Bełżecką, od którego wieś kupił Krzysztof Malczewski. W 1750 Łaziska i Sitno należały do Feliksa Malczewskiego, a w 1771 roku od ojca dobra otrzymał Piotr, lecz po jego bezpotomnej śmierci wieś trafiła w 1800 roku w ręce jego brata Onufrego¹⁵. W 1782 roku prawdopodobnie właścicielem części wsi był hrabia Krasicki, który dokonał prezenty popa do cerkwi w Łaziskach¹⁶. W 1838 roku po śmierci Onufrego Malczewskiego Łaziska odziedziczyły jego dzieci: Kornel, Kajetan, Antonina z Malczewskich Niezabitowska, Filipina, Florentyna i Alojza. W 1840 roku na licytacji kupił je za 560 400 złp Kornel Malczewski, żonaty z Anielą z Lisenbarthów, ale osiem lat później sprzedał wieś wraz z Suchodębiem i Sławęcinem za 175 tys. złp Janowi Skawińskiemu¹⁷. W 1882 roku dobra te po Janie Skawińskim odziedziczył jego bratanek Gustaw Skawiński, syn Ludwika i sprzedał je w 1888 roku za 80 tys. rubli Romanowi Świdzińskiemu, synowi Antoniego (zm. 1882) i Antoniny z Żulińskich¹⁸.

Znaczną część ludności Łazisk od chwili powstania wsi stanowili Rusini. Dla nich właśnie wybudowano we wsi cerkiew, o której pierwsza wzmianka pochodzi z 1564 roku¹⁹. Jej istnienie poświadczają źródła przez resztę XVI i na pocz. XVII wieku²⁰. W 1760 roku tutejsza parafialna cerkiew p.w. Opieki NMP należała do dekanatu zamojskiego²¹. Cerkiew ta była budowlą drewnianą, krytą słomą. Posiadała cztery większe okna i dwa mniejsze. Nad kruchtą była dzwonnica, z trzema dzwonami, jednym większym i dwoma mniejszymi. Wewnątrz cerkwi były trzy ołtarze. W głównym ołtarzu znajdował się obraz Trójcy Świętej. Cmentarz przycerkiewny był ogrodzony drewnianym parkanem. Według inwentarza z 1829 roku cerkiew, dzwonnica i parkan drewniany były w złym stanie i groziły zawaleniem. Podłoga, sufit i ściany były przegniłe, okna powybijane, a zamki popsute. Zniszczone były także budynki mieszkalne i gospodarcze, które obejmowały: plebanię drewnianą jednoizbową z alkierzem, piekarnię ze składzikiem, spichlerz, dwie stodoły, szopę z dylów, stajnię, oborę i dwa chlewiki. Wszystkie zabudowania były bardzo zaniedbane i chylące się ku ruinie. Do parafii należał plac z ogrodem o powierzchni 3 morgi i 273 sążni, łąka o powierzchni 4 morgi i 225 sążni położona we wsi Sławęcin oraz pole o powierzchni 24 morgi i 401 sążni²². W 1793 roku cerkiew włączono jako filialną do parafii skierbieszowskiej, wcześniej wsie: Łaziska, Sławęcin, Suchodoły, Iłowiec i Dębowiec wchodziły w skład oddzielnej parafii w Łaziskach²³. Na początku XIX wieku Wanda Malczewska, zapewne matka Onufrego, ofiarowała na rzecz parafii unickiej w Łaziskach 30 mórg ziemi²⁴. Według wizytacji z 1870 roku była tutaj stara budowla, bez ikonostasu. Pięć lat później w wyniku likwidacji unii w diecezji chełmskiej cerkiew przemianowano na prawosławną.

W latach 1910-1913 obok starej cerkwi zbudowano z funduszy rządu nową cerkiew murowaną z cegły, według projektu architekta diecezjalnego Aleksandra Puringa²⁵. Starą cerkiew wówczas rozebrano²⁶. Nowa cerkiew do 1946 roku pełniła rolę prawosławnej cerkwi parafialnej, a po II wojnie światowej przejęli ją rzymskokatolicy na kościół. W 1946 rozebrano kopuły i przebudowano wieżę²⁷. W 1914 roku tutejszym duchownym prawosławnym był ks. Wsiewołod Pawłowicz²⁸. Od 1922 roku posługę kapłańską w cerkwi pełnili kolejno: ks. Jan Antoniuk (1922-1931), ks. Dymitr Ducyk (1931-1935) i ks. Grzegorz Nestoruk (1935-1942)²⁹.

Pierwotnie wokół cerkwi istniał cmentarz grzebalny. Prawdopodobnie w 1875 roku prawosławni założyli poza zabudową wsi cmentarz prawosławny, który był czynny do 1946 roku. Obecnie nie ogrodzony i zarośnięty drzewami. Znajdują się na nim resztki kamiennych nagrobków³⁰.

Łaziska należały do stosunkowo niewielkich miejscowości. Według spisu w 1827 roku wieś była w powiecie hrubieszowskim i parafii Sitaniec. Liczyła wówczas 26 domów i 153 mieszkańców³¹. W 1840 roku we wsi notowano 22 domy i 135 mieszkańców³². Wśród zabudowań była także karczma, która w 1845 roku uzyskała patent na dalsze prowadzenie wyszynku alkoholu³³. Pod koniec XIX wieku była we wsi szkoła początkowa 1-klasowa i młyn wodny o 1 kamieniu zbudowany w 1887 roku. Wieś liczyła wówczas 31 domów i 277 mieszkańców, w tym 120 katolików i 3 Żydów. Włościanie uzyskali podczas uwłaszczenia w 1864 roku 259 morgów gruntów. Dobra Łaziska składały się z folwarków w Łaziskach, Sławęcinie i Suchodębiu. Powierzchnia dóbr wynosiła 1524 morgi, w tym 669 mórg ziemi ornej, 142 morgi łąk, 74 morgi pastwisk, 609 mórg lasu oraz 30 mórg nieużytków i placów. W folwarkach było 6 budynków murowanych i 21 drewnianych oraz 2 młyny³⁴.

Pod koniec XIX wieku wybudowano w Łaziskach dwór na rzucie prostokąta, 11 – osiowy, z gankiem na osi środkowej i nadbudowanymi piętrami nad obu bocznymi skrzydłami, który spłonął w 1915 roku³⁵. Budowniczym dworu był zapewne Roman Świdziński, który zmarł w 1920 roku, a rok wcześniej zmarła jego żona Maria z Trzcińskich Świdzińska. Ich groby znajdują się na cmentarzu parafialnym w Skierbieszowie. W 1918 roku zbudowano kolejny dwór murowany istniejący do dziś.

Według spisu z 1921 roku było w Łaziskach 46 domów i 317 mieszkańców, w tym 11 Żydów i 137 Ukraińców³⁶. W okresie międzywojennym zaboserwowano w Łaziskach znaczną aktywność polityczną chłopów, którego efektem było utworzenie Koła Stronnictwa Ludowego, rozwiązanego w 1936 roku w wyniku pacyfikacji³⁷. 13 września 1936 roku chłopi z gminy Czajki w liczbie ok. 700 osób na 38 wozach w drodze do Zamościa stoczyli potyczkę z policją w okolicach Łazisk³⁸.

W okresie międzywojennym majątek w Łaziskach należał do Romana Świdzińskiego, po którym odziedziczyły dzieci: Antoni, Jan, Ewelina za Kiełczewskim i Helena za Sobieszczańskim oraz wnuki: Teodozy, Stefan i Stanisław Świdzińscy. W 1927 roku Antoni, żonaty z Marią Glogier, odkupił udziały od sióstr Eweliny i Heleny, a w 1929 roku pozostałe części kupił na licytacji. W 1931 roku wydzielono z dóbr 3,63 ha pod założenie 6 gospodarstw, a w 1933 roku wydzielono dalsze 60,07 ha i na tych gruntach powstała Kolonia Łaziska³⁹. W 1929 roku Antoni Świdziński posiadał w Łaziskach 1028 ha ziemi, cegielnię i gorzelnię, natomiast młyn wodny i tartak parowy posiadał Józef Grzywaniuk⁴⁰. Tutejszą gorzelnię wraz z przynależnym doń magazynem zbudowano w 1902 i 1903 roku⁴¹. W 1910 roku Roman Świdziński wybudował w Łaziskach łaźnię parową, z której bezpłatnie mogli korzystać domownicy, administracja i służba folwarczna. Kąpano się w niej w każdą sobotę⁴².

W latach 1932-1934 roku przy ośrodku dworskim Świdzińscy wybudowali murowaną kaplicę p.w. św. Teresy. W 1946 roku ks. Kazimierz Kustroń rozpoczął tworzenie parafii, którą erygował 14 sierpnia 1947 roku biskup lubelski Stefan Wyszyński. Na kościół parafialny przeznaczono dawną cerkiew prawosławną. Parafia p.w. Niepokalanego Serca NMP obejmuje Cieszyn, Cieszyn Kolonię, Dębowiec, Dębowiec Kolonię, część Iłowca, Łaziska, Kolonię Łaziska, część Rozdołów, Sławęcin, część Stanisławki i Suchodębie. Pierwszym proboszczem został ks. Kazimierz Kustroń (1946-1952), a następnie funkcję tę pełnili kolejno: ks. Wacław Kosmala (1952-57), ks. Adam Mereń (1957-59), ks. Edward Kiełb (1959-1968), ks. Krzysztof Parnicki (1968-1977) ks. Henryk Dybalski (1977-2007)⁴³, kilka miesięcy w 2007 roku administrował parafią ks. Mariusz Kot, a od połowy 2007 roku proboszczem został ks. Mirosław Prokop.

W 1946 roku założono we wsi cmentarz dla rzymskokatolików. Cmentarz grzebalny jest ogrodzony i podzielony na kwatery, a posiada kształt czworoboku o powierzchni 1,2 ha⁴⁴.

Obecnie w skład wsi Łaziska wchodzi także przysiółek Ewusin, który dawniej obejmował odrębny folwark o powierzchni 207 hektarów.

Przed 1914 rokiem Ewusin należał do Stanisława Świdzińskiego, a w 1919 roku kupił go Kazimierz Rzewuski herbu Krzywda, żonaty ze swoją kuzynką Marią z Rzewuskich⁴⁵. Kupił on majątek razem z drewnianą rządcówką, która spłonęła na początku lat 20-tych. Wówczas Kazimierz Rzewuski zbudował piętrowy, murowany dwór, z łamanym dachem krytym dachówką. Kazimierz Rzewuski zmarł w 1941 roku a majątek na krótko objął jego najstarszy syn Janusz, żonaty z Marią Romanowską. W 1942 roku dobra przejęli Niemcy, a w 1944 roku przeszedł na Skarb Państwa i wkrótce rozparcelowano go w ramach reformy rolnej⁴⁶. Ocalały z zawieruchy wojennej dwór ostatecznie rozebrano w 1960 roku⁴⁷.

Tradycje szkolne we wsi są stosunkowo długie. Pierwsza szkoła w Łaziskach powstała w 2 poł. XIX wieku i była to rosyjska szkoła 1-klasowa⁴⁸. W 1904 roku uczył tutaj Włodzimierz Ostrowski⁴⁹, a w 1914 roku Leon Mielnik⁵⁰. W 1916 roku utworzono we wsi 1-klasową powszechną szkołę polską, która mieściła się w drewnianym budynku parterowym. Z czasem lokal okazał się zbyt mały na potrzeby szkoły, dlatego wynajmowano dodatkowe pomieszczenie u miejscowych gospodarzy. Pierwszą nauczycielką w 1916 roku została Helena Rachwałówna i uczyła tutaj do 1921 roku. Później uczyli w Łaziskach kolejno: Adela Świdzińska (1921-1922) Jan Kaźmir (1922-1924 i 1934-1939), Julia Chmielewska (1923), Maria Polluczówna (1924-1926) i Julia Kaczorowska (1936-1939). Religii uczyli tutaj księża: ks. Dymitr Ducyk i ks. Grzegorz Nesteruk⁵¹. Szkoła podnosiła swój stopień organizacyjny i w latach 30-tych była to szkoła 4-klasowa. Podczas okupacji niemieckiej w latach 1941-1942 uczyła w szkole Józefa Gładysz. Po wysiedleniu wsi naukę przerwano, a wznowiono ją w 1944 roku. Początkowo była tutaj szkoła 4-klasowa, która jednak stopniowo podnosiła stopień organizacyjny aż do 8-klasowej. Od 1944 roku uczyli w Łaziskach Bronisława i Stanisław Bochniewiczowie. Ten ostatni pełnił rolę kierownika szkoły. Później na tym stanowisku pracowali: Roman Dobrzański (1945-1946), ponownie Stanisław Bochniewicz (1946-1948), Wacław Kula (od 1948 r.)⁵². Krótko szkołą kierował Hamerski, pod koniec lat 60-tych Czesław Garbula, a następnie Wiesław Skowron (1972-1973), Władysław Kurek (1973-1981) i Ryszard Cieplechowicz (1981-2000). W 1978 roku obniżono stopień organizacyjny szkoły do 4-klasowej, a po pięciu latach ponownie utworzono szkołę 8-klasową. W 1999 roku ponownie obniżono stopień organizacyjny do 3-klasowej, a ostatecznie placówkę zlikwidowano w 2000 roku.

Tragiczny dla mieszkańców wsi był okres okupacji hitlerowskiej. 12 maja 1942 roku oddział SS rozstrzelał we wsi 11 osób⁵³. Do kolejnej tragedii doszło w dniach 28-30 listopada 1942 roku, wtedy bowiem Niemcy wysiedlili Łaziska wraz z Cieszynem, Hajownikami, Iłowcem, Lipiną Nową i Suchodębiem⁵⁴. Po wysiedleniu wsi szkołę zapewne zamknięto.

Podczas okupacji kilkunastu partyzantów z Łazisk należało do plutonu pod dowództwem Józefa Michalaka „Dębicy” obejmującego Rozdoły, Stanisławkę, Janówkę, Szorcówkę i Łaziska. Dowódcą placówki w Łaziskach był sierż. Józef Kruk „Kasztan”, „Olszyna”⁵⁵.

Ważną rolę w życiu wsi odgrywała założona w 1927 roku z inicjatywy Aleksandra Adamczuka i Leona Frańczaka jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. W dwa lata później wybudowano we wsi remizę. Dopiero w 1960 roku strażacy otrzymali motopompę. Funkcję prezesa tej jednostki pełnili m. in. Jan Waszak (1960-1970), Jerzy Wilczyński (1970-1978), Wacław Joniec (1978-1992) i od 1992 roku Mieczysław Tomaszek⁵⁶.

Łaziska były stosunkowo dużą wsią. W 1949 roku była tutaj 611 mieszkańców⁵⁷. Po wojnie uruchomiono gorzelnię w Łaziskach, gdzie produkowano z ziemniaków i jabłek tzw. surówkę spirytusową. Roczna produkcja tego półproduktu sięgała 200-250 tys. litrów. Początkowo gorzelnia należała do Spółdzielni Produkcyjnej w Dębowcu, a od 1974 roku do PGR-u w Michalowie. Kierownikiem produkcji był Jerzy Wilczyński. W latach 90-tych gorzelnię od Agencji Rolnej Skarbu Państwa dzierżawił Radosław Kulawczuk, a w 2008 roku wykupił zakład Grzegorz Izbicki, wnuk dawnego właściciela Antoniego Świdzińskiego. Obecnie gorzelnią, w której pracuje 4 robotników, kieruje Paweł Kruczek. Roczna produkcja zakładu to około 2 milionów litrów spirytusu⁵⁸.

Do ważniejszych wydarzeń w życiu wsi można zaliczyć jej elektryfikację w 1962 roku oraz budowę I-go odcinka utwardzonej drogi klinkierowej w Łaziskach w latach 1964-1966. Przez dalszych kilkanaście lat budowano II-gi odcinek drogi przez Dębowiec i połączono ją w 1983 roku z szosą Zamość-Skierbieszów. Około 1993 roku zbudowano drogę na odcinku Łaziska-Iłowiec. W latach 1994-1996 wykonano we wsi scalenie gruntów, a pod koniec 2008 i na początku 2009 roku wybudowano wodociąg.

Mieszkańcy wsi pochodzenia ukraińskiego zostali w latach 1945-1947 przesiedleni na tereny zabużańskie oraz Północnej i Zachodniej Polski, a na ich miejsce przybyli Polacy z za Buga. Znaczna część majątków dworskich została rozparcelowana w ramach reformy rolnej. Pozostały jednak niewielkie dwie resztówki (po Rzewuskuch w Ewusinie i Świdzińskich w Łaziskach), które pod koniec lat 40-tych przyłączono do Spółdzielni Produkcyjnej w Dębowcu. Ziemia ta była w jej użytkowaniu do końca lat 90-tych, a później została sprzedana miejscowym rolnikom⁵⁹.

W połowie lat 60-tych zorganizowano we wsi Kółko Rolnicze, którym kierowali kolejno prezesi: Mieczysław Drymlak, Bogdan Kowalski i Czesław Kruk. W 1975 roku Kółko Rolnicze przejąła SKR w Skierbieszowie, gdzie po kilku latach przekazano także cały sprzęt rolniczy.

Obecnie Łaziska są średniej wielkości wsią. Na początku 2009 roku mieszkało tutaj 329 osób.

 

Data powstania: 2008-08-04 12:36:07
Data edycji: 2011-10-06 07:39:28