IŁOWIEC

Wieś położona w południowo-wschodniej części gminy Skierbieszów, w międzyrzeczu Wolicy i Marianki, w obrębie Działów Grabowieckich.

W wyniku badań powierzchniowych, prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), na terenie miejscowości odkryto 14 stanowisk (punktów osadniczych)¹. Najstarsze zabytki w postaci 2 grocików krzemiennych, fragmentu wióra i odłupka krzemiennego oraz kilku fragmentów ceramiki pochodzą z wczesnej epoki brązu (2200-1600 r. p.Chr.). Część z tych zabytków pozostawiła ludność kultury mierzanowickiej (2200-1600 r. p.Chr.). Śladowo, bo w postaci 1 fragmentu ceramiki reprezentowana jest w materiale powierzchniowym kultura łużycka (1200-400 r. p.Chr.). Na trzech osadach znaleziono ułamki naczyń datowane na okres rzymski (I – poł. V w.). Na jednej z tych osad materiał należał do kultury przeworskiej (II w. p.Chr. – V w.). Najwięcej bo aż 5 stanowisk archeologicznych reprezentuje osadnictwo słowiańskie. Na powierzchni tych osad odkryto stosunkowo liczną ceramikę datowaną na X-XIII wiek.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1429, kiedy była w posiadaniu Dymitra z Iłowca herbu Nałęcz, wojskiego płońskiego. W 1450 roku wieś jako spadek po ojcu otrzymali bracia: Abraham, Niemierza i Jan, a w trzy lata później w wyniku podziału Iłowiec trafił w ręce Abrahama, który odstąpił braciom folwark w Płońsku i dopłacił 100 kóp groszy². W 1472 roku we wsi zanotowano 8 łanów użytków i 1 młyn. Wtedy wieś była nadal w posiadaniu Abrahama z Iłowca³. W 1544 roku występował Jakub Iłowiecki⁴. Rejestr poborowy z 1531 roku notował tu 2 i 1/2 łana użytków i nieczynny młyn o 1 kole. W 1578 roku do Laurentego Iłowieckiego należały 2 łany użytków, 3 zagrodników bez ziemi i 1 komornik, do Piotra Iłowieckiego 1 łan użytków, 1 zagrodnik bez ziemi i 1/4 łana była pusta, do Stanisława Iłowieckiego 2 i 1/2 łana użytków i 2 zagrodników z ziemią. Grotowski posiadał w Iłowcu 1/4 łana użytków i 1 zagrodnika z ziemią, zaś Albert Iłowiecki po Tomaszu Iłowieckim odziedziczył 1 łan użytków, 1 zagrodnika z ziemią oraz 1 komornika⁵. W 1615 roku Stanisław Iłowiecki nadał szpitalowi w Skierbieszowi 1/4 łana kupionego wcześniej od mieszczan skierbieszowskich, natomiast syn Stanisława - Piotr Iłowiecki ofiarował na szpital 3 ogrody⁶. Źródła odnotowują w XVI wieku Jana i Bartłomieja, synów Laurentego Iłowieckiego, a w wieku XVII wśród właścicieli majątku występują: Gabriela i Pudencja Iłowieckie, Starzyńscy, Milanowscy i Łaniewscy⁷. W 1629 roku wieś należała do Jana i Gabriela Iłowieckich, Alberta Świdnickiego, Stefana Snopkowskiego, Jakuba, Alberta i Piotra Iłowieckich⁸. W 1661 roku właścicielem wsi był Czarnołuski⁹. W 1681-82 roku wieś należała do Roszkowskiej i Czarnołuskiej¹⁰. W 2 poł. XVII wieku współwłaścicielką wsi była Katarzyna Iłowiecka, żona Mikołaja Jemiołowskiego¹¹. W 1684 roku z 21 chałup tylko 12 było zamieszkałych¹².

Około 1700 roku właścicielami wsi byli Wilhorski, Czarnołuski¹³ oraz Jaślikowscy. Ci ostatni w 1700 roku sprzedali swoją część wsi Nowickim, zapewne Łukaszowi i Urszuli, którzy w 1719 roku ofiarowali szpitalowi w Skierbieszowie jeden ogród¹⁴. Przy tej okazji spisano inwentarz, w którym wymieniono dwór drewniany, gumno, drewniane zabudowania folwarczne, sad śliwkowy, sadzawkę jedną zarybioną i drugą pustą. Ponadto inwentarz wymienia w Iłowcu części należące do Widawskich¹⁵.

W 1779 roku Nowiccy sprzedali swoją część Łaniewskim, dwór jednak pozostał w innej części, o którą w latach 1759-63 toczył się proces pomiędzy Benedyktem Węglińskim a Karolem Olszewskim. Wówczas inwentarz wskazywał tu „ogród ogrodzony sztachetami dębowymi, stajnię, cztery pieńki pszczół, młynek przy dworze na stawie zarosłym trzciną, młyn drugi we wsi na drugim stawie, z którego upust w tym roku dał 1000 złp”.

W 1782 roku po śmierci Karola Olszewskiego Łaniewscy weszli w posiadanie dalszej części Iłowca, ale doszło do wydzielenia folwarku dla spadkobiercy po Karolu Olszewskim – Dominika Szorcza, sędziego grodzkiego chełmskiego. W 1784 roku Józef Łaniewski kupił część wsi od Tomasza i Ludwiki z Walkiewiczów Łaniewskich, w 1793 roku od Chryzostoma Łaniewskiego, w 1794 roku od Anieli Chmielińskiej i sukcesorów Karola Olszewskiego, a część od Czajkowskich¹⁶.

W 1811 roku 1/3 wsi (Iłowiec B) należała do Józefa Łaniewskiego, natomiast Iłowiec A należał do Wawrzyńca Szorcza, od którego w 1817 dobra kupił za 90 tys. złp syn – Dominik Szorcz oraz do spadkobierców Ignacego Czajkowskiego. W 1830 Dominik Szorcz zmarł bezpotomnie, a dobra przeszły na jego siostry: Franciszkę z Szorczów Ostrożyńską, Katarzynę z Szorczów Nowowiejską i Antoninę z Szorczów Wędrogowską oraz brata Marcina Szorcza. W 1837 roku część Antoniny Wędrogowskiej kupił Józef Wędrogowski. Do tych dóbr zgłaszali pretensje spadkobiercy Ignacego Czajkowskiego: Hipolit, Henrietta i Helena Czajkowscy, którzy w 1839 roku wyrokiem sądu uzyskali część majątku. Tę część dóbr w całości wykupił od pozostałych Hipolit Czajkowski, który ponadto nabył części po Dominiku Szorczu.

W 1862 roku od Hipolita Czajkowskiego Iłowiec A i B kupił Konstanty Jurski, żonaty z Julią Hajdl. Dziewięć lat później od Konstantego Jurskiego kupił 22 morgi i 239 prętów wraz z cegielnią, czworakiem i lasem Kornel Malczewski, żonaty z Anielą z Lisenbarthów. Po trzech kolejnych latach dobra odkupił w 1874 roku jego syn Kajetan Malczewski. Ten także nie cieszył się długo nowym nabytkiem bowiem trzy lata później sprzedał je Aleksandrowi Boduszewskiemu. W 1884 roku folwark w Iłowcu kupił Stanisław Wierzbicki, od którego w 1901 roku odkupił Leon Wierzbicki, a w 1904 roku Roman Świdziński. W następnym roku majątek ten został rozparcelowany i przejęli go chłopi.

Dobra Iłowiec B w 1878 roku za 24 tys. rubli od Konstantego Jurskiego kupił Michał Tor (zm. 1922), po którym w 1926 roku odziedziczyły dzieci: Czesław i Stanisław Torowie oraz Maria z Torów Marynowska¹⁷. Zarządcą majątku był Stanisław Pluszczyński zmarły w 1933 roku.

W XIX wieku Iłowiec należał do średniej wielkości wsi. Spis z 1827 roku notował ją w powiecie hrubieszowskim i parafii Skierbieszów. Liczyła wówczas 53 domy i 300 mieszkańców¹⁸. Według spisu w 1880 roku Iłowiec liczył 44 domy włościańskie i 8 dworskich oraz 81 mieszkańców, w tym 69 prawosławnych. Dobra Iłowiec A należące do Aleksandra Boduszewskiego wraz z folwarkiem Majdan Żukowski liczyły 1193 morgi, dobra Iłowiec B były we władaniu Michała Tora i wraz z Szorcówką liczyły 664 morgi, natomiast do włościan należało 526 mórg ziemi. We wsi był wtedy młyn wodny o 2 kamieniach i szkoła początkowa¹⁹. Tutejszy młyn wodny zbudował dziedzic Wierzbowski, od którego wraz z przynależnym do niego gruntem o pow. 7,98 ha na pocz. XX wieku kupiła Katarzyna z Tybalskich Grynasiukowa. W 1930 roku młyn otrzymał w spadku Antoni Grynasiuk, a po II wojnie światowej przejęła Gminna Spółdzielnia ze Skierbieszowa. Kierownikiem młyna był wtedy Kamiński. Na początku lat 70-tych młyn odkupił zięć Grynasiuka i w 1979 roku rozebrał go. We wsi istniał także zbudowany na pocz. lat 50-tych magazyn zboża i chmielu, a w części także suszarnia chmielu rozebrana w 1984 roku. Pozostała część budynku pełniąca rolę magazynu nie została rozebrana. Właścicielem obiektu była Rolnicza Spółdzielnia Produkcyja w Iłowcu.

Około 1910 roku Piotr (zm. 1941) i Maria Grynowie [Grünowie], ówczesni właściciele Iłowca A [Popławy], wybudowali tu na ceglanej podmurówce drewniany parterowy dworek, otynkowany, kryty gontowym dachem naczółkowym. Wewnątrz dworek posiadał układ dwutraktowy, symetryczny, z sionką nieprzelotową na osi i schodami jednobiegowymi prowadzącymi na facjatkę²⁰. Byli oni właścicielami folwarku zwanego Popławy w okresie międzywojennym. W 1929 roku majątek liczył 81 hektarów²¹.

W 1915 roku doszło w okolicach wsi do krwawej bitwy rosyjsko-austro-węgierskiej. VI korpus austro-węgierski dopiero za 7 szturmem zdołał odrzucić na kilka kilometrów XXIV korpus rosyjski i wywalczył przejście przez bagnistą dolinę Wolicy²². Śladem tego jest cmentarz żołnierzy poległych, gdzie na powierzchni ok. 0,08 ha zlokalizowano 28 zbiorowych mogił ziemnych i jedną indywidualną, w których pochowano 2001 żołnierzy austriackich²³. Podczas tych walk część zabudowań Iłowca została spalona. Zniszczeniu uległy także zabudowania folwarczne w Iłowcu A i później już nie odbudowano ich²⁴.

W roku 1921 wieś liczyła 82 domy i 504 mieszkańców, w tym 14 Ukraińców i 5 Żydów, natomiast w folwarku były 2 domy i 42 mieszkańców, w tym 11 Żydów²⁵. W 1929 roku Michał Tor był właścicielem 79 ha ziemi, natomiast młyn należał do Szymona Grzywasiuka²⁶.

W okresie międzywojennym powstało we wsi koło Stronnictwa Ludowego, a tutejsza młodzież założyła koło Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”. Obie organizacje rozwiązano po pacyfikacji ruchu ludowego na Zamojszczyźnie w 1936 roku²⁷. Prężnie działało także koło Komunistycznej Partii Polski. W Iłowcu miał siedzibę Dzielnicowy Komitet KPP, podległy Podokręgowemu Komitetowi KPP w Zamościu²⁸.

Tragicznym dla mieszkańcow był okres okupacji niemieckiej. W maju 1942 roku oddział SS rozstrzelał w Iłowcu 3 Żydów, a w listopadzie następnych 5 Żydów²⁹. Do kolejnej tragedii doszło w dniach 28-30 listopada 1942 roku, kiedy Niemcy wysiedlili wsie: Cieszyn, Hajowniki, Iłowiec, Lipinę Nową, Łaziska i Suchodębie³⁰.

Tradycje szkolne sięgają w Iłowcu 2 poł. XIX wieku. Szkołę początkową wspomina SGKP około 1880 roku. Szkoła najpierw mieściła się w pomieszczeniach wynajętych, ale w 1898 roku zbudowano drewniany budynek szkolny³¹. Na pocz. XX wieku uczył we wsi Michał Sajkiewicz notowany tutaj w latach 1905-1914³². W 1916 roku powstała we wsi 1-klasowa szkoła polska, którą w 1917 roku przejęła polska administracja szkolna. Na budynek szkolny przeznaczono dawną szkołę, którą w 1923 roku wyremontowano. Nauczycielami byli kolejno: Maria Wójtowicz (1916-1918), Adela Ostapowicz (1918-1921), Władysław Wójtowicz (1921-1922), Ludwika Zborowska, po mężu Wójtowicz (1922-1927), Władysław Wójtowicz (1927-1933) i Jan Chmielewski do 1939 roku. Po wyzwoleniu z okupacji niemieckiej naukę w 2-klasowej szkole wznowiono w 1944 roku. Później szkoła podnosiła swój stopień organizacyjny aż do 6-klasowej. Uczyli tutaj kolejno: Włodzimierz Kopanicki (1944-1949), Wacława Haraburda (od 1949 r.)³³, Tomasz Hamerski, Nowiński, Łakomski i Henryk Buczak (1956-1962). W 1962 roku obniżono stopień organizacyjnu szkoły do 4-klasowej z jednym nauczycielem. Uczyła tutaj wówczas Danuta Buczak (1962-1972), a po niej Helena Trytek (1972-1978). Szkołę zlikwidowano w 1978 roku.

Pomimo strat wojennych w 1949 roku wieś liczyła już 465 mieszkańców³⁴. W latach 1955-1961 istniała gromada Iłowiec, a przewodniczącym GRN był najpierw w latach 1955-1957 Jan Kamiński a następnie od 1957 roku Bronisław Grechuta. W 1961 roku zlikwidowano gromadę, a miejscowości przyłączono do gromady Dębowiec i Skierbieszów.

Pod koniec lat 40-tych powstała we wsi Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna. Pierwszym prezesem został Leon Bieguniec, a następnie Józef Hajduk, Zgnilec, Czesław Kończyński i Klimczuk. W 1957 roku Spółdzielnię zlikwidowano. Jednak w poł. lat 70-tych reaktywowano Spółdzielnię Produkcyjną, której prezesem byli m. in. Bronisław Juszczak i Alfred Brych. Na początku lat 90-tych majątek Spółdzielni wykupiła Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna z Łabuniek. Jednak po dwóch latach Spółdzielnię zlikwidowano, a majątek został sprzedany rolnikom indywidualnym.

Kolejną inicjatywą mieszkańców było utworzenie w połowie lat 60-tych Kółka Rolniczego, a jego prezesem został Czesław Kończyński. Później Kółkiem kierowali kolejno: Ignacy Dubaj, Mirosław Borowski i Józef Socha. W 1974 roku KR zlikwidowano, a jego majątek przekazano do SKR w Skierbieszowie.

W 1958 roku z inicjatywy Czesława Gąsiora, Józefa Sochy i Wacława Miętkiewicza powstała jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej, a pierwszym prezesem został Stanisław Grabowski, a od 1969 roku funkcję tę pełnił Wilhelm Socha. W 1960 roku strażacy otrzymali motopompę, a osiem lat później wybudowali remizę³⁵.

Do ważniejszych inwestycji we wsi należy zaliczyć także elektryfikację w 1952 roku, budowę utwardzonej drogi Skierbieszów-Iłowiec pod koniec lat 70-tych oraz Iłowiec-Szorcówka ok. 1995 roku i Iłowiec-Łaziska ok. 1993 roku, scalenie gruntów w latach 1999-2001 i budowę wodociągu w 2008 i 2009 roku³⁶.

Na początku 2009 roku Iłowiec liczył 212 mieszkańców.

1 Badania powierzchniowe przeprowadził w 1987 roku mgr A. Urbański, a dokumentacja z tych badań znajduje się w archiwum WUOZ w Lublinie, Delegatura w Zamościu.