HAJOWNIKI

Wieś położona na wschodnim skraju Gminy Skierbieszów, nad rzeką Wolicą, w obrębie Działów Grabowieckich.

Podczas badań powierzchniowych, prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), na terenie miejscowości odkryto 17 stanowisk (punktów osadniczych)¹. Najstarsze, datowane ogólnie na neolit (5500-2200 r. p.Chr.) zabytki w postaci kilku niecharakterystycznych fragmentów naczyń glinianych i 1 odłupka krzemiennego odkryto na 3 stanowiskach. Ponadto z terenu Hajownik pochodzi siekierka krzemienna zaliczona do środkowoneolitycznej kultury pucharów lejkowatych (4200-2900 r. p.Chr.). Młodsze chronologicznie zabytki z wczesnej epoki brązu (2200-1600 r. p.Chr.) zarejestrowano na 7 stanowiskach. Tam obok nielicznych fragmentów naczyń glinianych znaleziono także krzemienny sierp, wiórowiec, odłupek krzemienny oraz fragment przepalonego narzędzia krzemiennego. Jedno ze stanowisk z tego okresu przypisano kulturze strzyżowskiej (1750-1600 r. p.Chr.). Licznie występują na tym terenie ślady osadnictwa ludności kultury trzcinieckiej (1600-1200 r. p,Chr.), która pozostawiła je na 7 stanowiskach. Obok kilkudziesięciu fragmentów ceramiki do tej kultury zaliczono wyroby krzemienne: łuszczeń, 2 odłupki i okruch oraz kamienny rozcieracz. Na trzech dalszych stanowiskach zarejestrowano ślady osadnictwa kultury łużyckiej (1200-400 r. p.Chr.), które manifestowało się w postaci kilku ułamków naczyń glinianych. W świetle badań powierzchniowych tylko nieznacznie intensywniejsze osadnictwo istniało tutaj w okresie rzymskim (I - poł. V w.). Jest ono udokumentowane na 4 stanowiskach występowaniem kilkunastu fragmentów ceramiki. Na dalszych 6 stanowiskach zarejestrowano ślady osad słowiańskich datowanych na VIII-XIII wiek. Na ich powierzchni znaleziono kilkanaście ułamków naczyń glinianych.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1430². W 1436 biskup chełmski Jan Biskupiec erygował i uposażył parafię w Skierbieszowie i włączył do niej Hajowniki obok Skierbieszowa, Moszczonej, Woli [Hajownickiej], Cieszyna, Żukowa, Iłowca, Łazisk, Cześnik, Huszczki Wołoskiej, Huszczki Serbinowej, Huszczki Dzierżkowej, Sulmic, Zabytowa, Drewnik i Stryjowa³. W 1463 roku wieś posiadała już prawo magdeburskie, a wójtem był Mikołaj⁴. W 1525 roku Hajowniki położone były w powiecie chełmskim i stanowiły własność Uchańskich ze Służewa. W 1555 wieś wraz z Wysokim i Moszczonymi na wniosek właściciela przyłączono je do powiatu grabowieckiego⁵.

Szybki rozwój osadnictwa we wsi skutkował założeniem Woli Hajownickiej, która pojawiła się w rejestrach poborowych w roku 1564, a liczyła 6 i 1/2 łana użytków i 4 zagrodników bez ziemi.⁶ Według rejestru poborowego w 1578 roku Trilewska, ówczesna dziedziczka [dzierżawczyni ?] Hajownik płaciła podatek od 3 łanów użytków, 3 zagrodników bez ziemi i 3 komorników⁷. W 2 poł. XVI wieku wieś należała do Jakuba Uchańskiego, biskupa chełmskiego, który kupił ją od Jakuba Snopkowskiego wraz z Wolą Hajowiecką i Wysokiem⁸. Według W. Bondyry od 1590 roku wieś posiadali Daniłowicze, którzy przejęli wówczas dobra Uchańskich w ziemi bełskiej i chełmskiej⁹. W 1629 roku wieś należała do Trilewskiego¹⁰, którego córka Jadwiga wyszła za mąż za Hieronima Zborowskiego herbu Jastrzębiec, starosty hrodelskiego i z wniosła mu dobra w wianie. Jadwiga w 1646 roku zrobiła zapis 3000 złp dla kościoła w Skierbieszowie i ubezpieczyła je na dobrach Hajowniki¹¹. Zborowscy nie gospodarowali osobiście, a dobra wydzierżawiali. W 1640 roku dzierżawcą wsi był Andrzej Chaiński, który dokonał wtedy napadu na miejscowy młyn, dzierżawiony przez Żyda Lewka Aronowicza z Narola. Lewko otrzymał wówczas 5 ran. Napad miał być odwetem za obelgi rzucone przez młynarza i jego pomocników pod adresem małżonki Choińskiego – Dobyckiej i poranienie jej. Lewko Aronowicz zwrócił się ze skargą do króla Władysława IV, który listem z 8 stycznia 1642 roku wezwał Choińskiego na rozprawę do Warszawy¹². Finał tej sprawy nie jest znany.

W roku 1666 jako właściciel Hajownik występował w źródłach Adam Czarnołuski herbu Ciołek, żonaty z Marcyanną Orchowską, właściciel także sąsiedniej wsi Wysokie¹³. Trzy lata później Hajowniki należały, zapewne w części, do [Wojciecha Alojzego] Zielińskiego, wojskiego buskiego¹⁴, który zmarł w 1693 roku.

W XVII wieku była to średniej wielkości wieś, ale jej dalszy rozwój zahamowały zapewne klęski elementarne. Wskazuje na to wzmianka z 1684 roku, kiedy Hajowniki wraz z Wolą i Wysokiem liczyły 42 domy, ale tylko 24 było zamieszkałych zaś 18 pustych¹⁵.

Na początku XVIII wieku majątek [zapewne w części] przeszedł w ręce Adama Zielińskiego, który wydzierżawił go w połowie franciszkanom zamojskim, a w połowie Świeborowskiemu. Wówczas istniał we wsi skromny drewniany dworek z ogrodem warzywnym. Opisy z roku 1717 i 1724 notują tu „Dworek z drzewa starego na nowo przesypany, chrustem wkoło ogrodzony, snopkami poszyty. Chlewów dwa, obora, stodółka, winnica alias browar, słodownia. Młyn o dwóch kołach na stawie po rozkopanej do spustu grobli nie zastawiony, obok folusz. Ogrody dworskie obydwa - na warzywa i konopie”¹⁶.

Inwentarz z roku 1774 wymienia „Cały dwór mocno stary i spróchniały, snopkami poszyty staremi. Ganek o 4 słupach”. We dworze mieszkał ówczesny właściciel Stanisław Kostka Zieliński, majątek zaś dzierżawił Piotr Lubowiecki. Obok dworu istniały „stare zabudowania oficynowe i gospodarcze. Dziedziniec otoczony był parkanem z trzema wrotami: od gościńca, na wieś i do gumna. Ogród za oficynami miał 13 grząd marchwi, 7 pasternaku, pomarzło i nic nie rośnie na 17 grządkach, pod sztachetami było 3 grządki ogórków, a dwie grządki były stelmachowskie”¹⁷. W 1796 roku część wsi od Aleksandra Zielińskiego kupił Antoni Romanowski, żonaty z Teresą Nowicką i zapewne wkrótce scalił dobra. W 1816 roku Hajowniki otrzymał ich syn Feliks, w części jako spadek, a w części wykupił od rodzeństwa: Joanny z Romanowskich Malczewskiej, żony Onufrego, Magdaleny z Romanowskich Jaworskiej i od matki Teresy z Nowickich Romanowskiej¹⁸.

Na początku XIX wieku Hajowniki były niewielką wsią, liczącą w 1827 roku 25 domów i 178 mieszkańców. Wówczas należały do powiatu krasnostawskiego i łacińskiej parafii w Skierbieszowie¹⁹. W 1845 roku istniała tu karczma, która uzyskała patent na dalsze prowadzenie wyszynku alkoholu²⁰.

W 1836 roku dobra Hajowniki za 427 346 złp kupił Kornel Malczewski, żonaty z Anielą z Lisenbarthów, od którego w 1845 roku nabył za 200 tys. złp jego syn Kajetan²¹. Prawdopodobnie któryś z nich założył w Hajownikach zespół dworsko-parkowy. Kajetan Malczewski w 1849 roku sprzedał wieś Janowi Kaczkowskiemu, a ten z kolei w następnym roku odsprzedał je Romualdowi Horodyńskiemu. W 1855 roku Hajowniki kupił Adam Łaniewski, syn Karola i Olimpii Wentzl i użytkował je do powstania styczniowego. W okresie swoich rządów ufundował grobową kaplicę rodzinną na cmentarzu w Skierbieszowie²². W 1863 roku właścicielem części wsi został Bazyli Hemasiuk, a w 1872 Władysław Kiełczewski, którego jako właściciela wymienia Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego w 1882 roku. Wówczas do dworu należało 5 domów i młyn wodny o 2 kamieniach zbudowany w 1877 roku, natomiast we wsi było 36 budynków chłopskich oraz 290 mieszkańców, w tym 166 prawosławnych i 11 Żydów²³. W 1901 roku właścicielem wsi został Adam Tuszowski, a po nim w okresie międzywojennym Jan Kostkowski (zm. 1922) i jego spadkobiercy²⁴.

W Hajownikach po 1901 roku zbudowano dwór murowany, a jego architektem był Stanisław Czachórski. Nie zachowały się jednak żadne przekazy ikonograficzne dotyczące tego obiektu. Dwór ten został całkowicie zniszczony podczas I wojny światowej w 1915 roku²⁵. W dniach 18 i 19 lipca 1915 roku w okolicy Hajownik doszło do walk rosyjsko-austriackich. VI korpus austro-węgierski nacierając od strony Iłowca dopiero za 7 szturmem zdołał odrzucić na kilka kilometrów XXIV korpus rosyjski i wywalczył przejście przez bagnistą dolinę Wolicy²⁶. Świadectwem tych zaciętych walk jest cmentarz poległych żołnierzy, gdzie na powierzchni ok. 0,16 ha znajduje się 48 zbiorowych mogił ziemnych z ciałami 1650 żołnierzy rosyjskich²⁷.

W 1915 roku właścicielem młyna w Hajownikach był Szymon Grynasiuk, po którym dziedziczył syn Józef. Według spisu z 1921 roku wieś liczyła 50 domów oraz 299 mieszkańców, w tym 11 Żydów i 154 Ukraińców, natomiast folwark 3 domy i 83 mieszkańców, wyłącznie Polaków²⁸. W 1929 roku Jan Kostkowski posiadał w Hajownikach 386 ha ziemi²⁹. Istniał wtedy we wsi tartak (parowy) oraz młyn Józefa Grynasiuka, który użytkował go także kilka lat po II wojnie światowej, a następnie został przejęty przez Gminą Spółdzielnię w Skierbieszowie. Kierownikiem młyna został wtedy Roman Pietrusiewicz, a następnie Jan Kamiński. Na początku lat 90-tych krótko młyn dzierżawił od GS-u Mieczysław Buczak, a przed 2000 rokiem kupił obiekt Alfred Strachota. Ten ostatni użytkuje młyn do tej pory.

Według szacunków w 1928 roku w Hajownikach zabudowa dworska wraz z sadami zajmowała 16,8 ha, stawy rybne 25,2 ha, w tym stare 16,8 ha i nowe 8,4 ha³⁰. Istniały wówczas we wsi dwa sklepy spożywcze: Sz. Ajchenblata i R. Lycera³¹. W tym samym roku powstała we wsi jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. Dwa lata później strażacy wybudowali remizę. Wojna przerwała działalność straży. Została ona wznowiona dopiero w 1963 roku. Wówczas funkcję prezesa objął Władysław Wiśniewski, a potem kolejno: Zygmunt Węcławik (1967-1970), Stanisław Wiśniewski (1970-1973), Robert Bazylak (1973-1989), Mirosław Laskowski (1990-2006) i od 2006 roku Mirosław Sidor. W 1974 roku strażacy otrzymali motopompę³².

W okresie międzywojennym zaboserwowano we wsi znaczną aktywność polityczną chłopów, którego efektem było utworzenie w Hajownikach koła Zjednoczenia Lewicy Chłopskiej „Samopomoc”, koła Stronnictwa Ludowego i Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, rozwiązanych w 1936 roku w wyniku pacyfikacji wsi przez policję³³. Istniała we wsi także kilkuosobowa komórka Komunistycznej Partii Polski³⁴.

Tradycje szkolne we wsi sięgają początków XX wieku. W 1904 roku istniała we wsi szkoła przycerkiewna, w której uczył Paweł Radostowiec³⁵. Zapewne jednak po ukazie tolerancyjnym została zamknięta, gdyż w późniejszych dokumentach nie występowała. Otwarto ponownie szkołę w okresie międzywojennym. Była to szkoła 1-klasowa z jednym nauczycielem. Uczyli tutaj kolejno: Józefa Baczarówna (1926-1929), Barbara Grynasiuk (1929-1933), Bronisław Poździk (1933-1936) i Bronisław Gersch (1936-1939).

Okres okupacji był szczególnie okrutny dla mieszkańców wsi. W maju 1942 roku oddział SS rozstrzelał tutaj 4 Żydów³⁶. W dniach 28-30 listopada 1942 roku Niemcy wysiedlili wsie: Cieszyn, Hajowniki, Iłowiec, Lipinę Nową, Łaziska i Suchodębie³⁷. Polaków wywieziono do obozu w Oświęcimiu lub na roboty do Niemiec, Ukraińców natomiast przesiedlono do pobliskiej wsi Skomorochy. Część mieszkańców przesiedlono do miejscowego dworu, gdzie utworzono gospodarstwo niemieckie – Liegenschaft. Na początku grudnia 1942 roku tomaszowski Oddział Dywersji Bojowej uderzył na nasiedloną wieś³⁸.

10 marca 1944 roku oddział Gwardii Ludowej ppor. Edwarda Gronczewskiego „Przepiórki” napadł na Hajowniki nasiedlone przez kolonistów niemieckich. W akcji brali udział także członkowie okolicznych placówek PPR i AL. Zarekwirowano kilkanaście furmanek artykułów żywnościowych, odzieży i różnego sprzętu. Zdobyto również kilka karabinów, 2 pistolety oraz granaty i amunicję. Podczas ataku zginął w płomieniach nasiedleniec niemiecki, który schował się do podpalonego później przez Polaków schronu. Polacy nie ponieśli żadnych strat³⁹.

W 1946 roku, w wyniku reformy rolnej nastąpiła parcelacja gruntów majątku Hajowniki, a dwór i budynki folwarczne zostały przez okoliczną ludność rozebrane. 

Po wojnie życie wracało powoli do normy. W 1944 roku otwarto szkołę, a pierwszym powojennym nauczycielem został Zygfryd Wrostek, później Paulina Moskwa (1945-1946) i Tadeusz Gawłowski (1946)⁴⁰. Szkołę jednak w 1946 roku zlikwidowano, a dzieci uczęszczały do szkoły w Szorcówce.

W 1949 roku wieś liczyła 261 mieszkańców⁴¹. W latach 1955-1956 Hajowniki zostały zelektryfikowane. W połowie lat 60-tych powstało we wsi Kółko Rolnicze, którego prezesami byli kolejno: Robert Bazylak, Bronisław Buczak i Eugenusz Sitarz. W 1974 roku Kółko Rolnicze przyłączono do SKR w Skierbieszowie i tam też wywieziono sprzęt rolniczy⁴². W połowie lat 80-tych wybudowano drogę utwardzoną do Skierbieszowa. Na początku 2009 roku mieszkało we wsi 142 mieszkańców.