DĘBOWIEC

Wieś położona na południowo-zachodnim skraju gminy Skierbieszów, w obrębie Działów Grabowieckich.

W wyniku badań powierzchniowych, prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), na terenie miejscowości odkryto 10 stanowisk archeologicznych (punktów osadniczych)¹. Najstarsze zabytki zapewne należy datować na neolit (5500-2200 r. p.Chr.), choć mało charakterystyczne wyroby krzemienne w postaci kilku odłupków i łuszcznia krzemiennego nie dają całkowitej pewności co do tej chronologii. Tylko na jednym ze stanowisk datowano precyzyjniej ceramikę i zaliczono do kultury łużyckiej (1200-400 r. p.Chr.). Nie zanotowano natomiast śladów późniejszego osadnictwa ani z okresu rzymskiego (I – poł. V w.) ani wczesnego średniowiecza (VI – XIII w.).

Na terenie Dębowca zarejestrowano także na 8 stanowiskach nieliczne zabytki w postaci drobnych ułamków naczyń glinianych i wyrobów krzemiennych określone ogólnie jako pradziejowe.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1564, kiedy była własnością Udryckich, bocznej gałęzi Sitańskich². W 1 poł. XVI wieku Dębowiec należał do Aleksandra Udryckiego herbu Nałęcz, natomiast według rejestru poborowego w 1578 roku wieś razem z Udryczami była w posiadaniu Mikołaja Udryckiego, który miał tu łącznie 4 i 1/2 łana ziemi, 2 zagrodników bez ziemi, 1 rzemieślnika, 1 komornika z bydłem oraz 5 wyrobników, natomiast Albert Udrycki miał 4 i 1/4 łana użytków, 1 zagrodnika bez ziemi, szewca i 6 komorników³. Pod koniec XVI wieku Udrycze wraz z Dębowcem otrzymał Stanisław Udrycki, biskup sufragan łucki, zmarły w 1621 roku. W 1719 roku wieś wraz z Udryczami była zapewne w posiadaniu Karola Udryckiego, który darował 500 florenów polskich na szpital w Skierbieszowie i ubezpieczył sumę na swoich dobrach Udrycze i Dębowiec⁴. W 1745 roku dobra Udrycze odkupił od Udryckiego Antoni Deboli, a od niego w końcu XVIII wieku przejął Onufry Kicki herbu Gozdawa, żonaty z Joanną z Romanowskich.

W 1823 roku, po śmierci Onufrego, majątek odziedziczyła jego córka Teresa Kicka⁵. Dębowiec w tym czasie był średniej wielkości wsią i według spisu z 1827 roku liczył 56 domów i 280 mieszkańców⁶.

Wieś wchodząc w skład dóbr Udrycze dzieliła zapewne jej losy. W 1842 roku dobra te za długi wobec państwa dzierżawił Ludwik Błaszczyński, od którego prawa nabył Kajetan Mrozewicz. W 1872 roku Udrycze wraz z Dębowcem kupił na licytacji za 45 500 rubli Bolesław Klepaczewski, ale jeszcze w tym samym roku sprzedał je Ignacemu i Marii z Lipczyńskich Zawadzkim⁷.

Pod koniec XIX wieku istniał tu folwark⁸, którego właścicielem w 1904 roku był G. Gil. Na terenie folwarku mieszkało wtedy 27 mieszkańców, w tym 7 Żydów⁹. Spis z roku 1921 notował we wsi 131 domów i 831 mieszkańców, w tym 18 Żydów i 30 Ukraińców¹⁰. Być może już wówczas istniał we wsi wiatrak należący do Majdana, który notowano w 1929 roku. Wśrod mieszkańców, przeważnie rolników, był także cieśla (F. Mnich), krawiec (I. Goldwaser), kowal (A. Denisiewicz) i kołodziej (J. Dudek). We wsi istniał także sklep z artykułami spożywczymi należący do Sz. Placa oraz sklep z wyrobami tytoniowymi Sz. Grzybowskiego¹¹.

Stosunkowo długie tradycje posiada szkoła w Dębowcu, którą założono w 1916 roku. Była to publiczna szkoła 1-klasową, od 1 listopada 1917 roku przejęta przez polskie władze szkolne. Pierwszym nauczycielem w Dębowcu był Franciszek Szurlej, a później uczyli kolejno: Henryk Chwal (1918), Salomea Urbańska (1918), Ewa Antonowicz (1919), Marian Gietka (1920), Dioniza Kirsch (1921), Felicja Mazur (1922), Bronisława Obrzutna (1923) i Józefa Obrzutna (1924). Do 1925 roku szkoła mieściła się w wynajętym pomieszczeniu, najpierw u Mierzwy, a później Kierepy. W 1925 roku wybudowano murowany budynek szkolny z 3 salami lekcyjnymi, kancelarią, salą robót ręcznych i 2 mieszkaniami dla nauczycieli. Stopień organizacyjny szkoły podniesiono najpierw do 3-klasowej, a w 1930 roku do 4-klasowej. W 1928 roku kierownikiem szkoły była Bronisława Obrzutówna, w 1930 roku August Kaźmir, w latach 1930-1931 szkołą kierował Józef Baran, później Stefan Litwin (1931-1942) i Regina Batalińska (1942-1944). Przed II wojną światową uczyli także: Natalia Paździorowa, Józefa Obrzutówna, Józef Łojek, Józef Magryta i Ryszard Ściągasz. Pierwszym powojennym kierownikiem szkoły została w 1944 roku Regina Batalińska. Po niej funkcję tę pełnili kolejno: Władysław Zdunkiewicz (1946-1948), Ernest Aurzecki (1948-1951), Halina Aurzecka (1951-1952)¹², a później z powrotem Ernest Aurzecki. W 1955 roku kierownictwo szkoły przejął Derkacz, później Zygmunt Budziński (do 1964 r.), a następnie Jan Duda (1964-1967), Regina Ostasz (1967-1972), Edmund Zaciera (1972-1980), Bolesław Adamczuk (1980-1985), Andrzej Pędzierski (1985-1986), Zbigniew Kwiatek (1986-1992), Elżbieta Mucha (1992-2007) i od 2007 roku Teodozja Winiarczyk.

W Dębowcu utworzono w 1919 roku także drugą szkołę, w której uczyli: Leopold Koszałka (1919), Hipolit Gietka (1920-1922) i Józefa Wójcik w 1922 roku. Później szkołę zlikwidowano, a uczniów przeniesiono do pierwszej szkoły¹³. W 1929 roku ukończono budowę drogi utwardzonej z Zamościa do Skierbieszowa, która biegła przez Dębowiec i Zrąb¹⁴. Mniej więcej w tym czasie powstała we wsi Spółdzielnia Spożywców¹⁵.

W latach 30-tych XX wieku tutejszy majątek częściowo rozparcelowano, a niewielki folwark kupił Michał Bernat, który w 1947 roku przekazał ziemię Spółdzielni Produkcyjnej pozostawiając sobie jedynie 3 hektary. Pierwszym prezesem RSP został Jan Korkosz, a później Zygmunt Denkiewicz. Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna przetrwała we wsi do końca lat 80-tych.

W połowie lat 60-tych utworzono w Dębowcu Kółko Rolnicze, którego prezesem został najpierw Franciszek Joniec, a później Zygmunt Dużyński.

Znaczącą rolę w życiu wsi odgrywała założona w 1932 roku z inicjatywy Franciszka Dużyńskiego, Jana Gruszki, Jana Żytkowskiego i Antoniego Malugi jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. W 1954 roku strażacy wybudowali remizę, w 1965 roku otrzymali motopompę, a w 1988 roku samochód. Funkcję prezesa od 1947 roku pełnił Antoni Malaga, a później kolejno: Zygmunt Rycaj (1951-1966), Jan Wójtowicz (1966-1969), Jan Leśniak (1969-1990) i do 1990 roku Zbigniew Rycaj ¹⁶.

Z Dębowcem łączy się epizod wojny obronnej z 1939 roku. 20 września krótko przebywali we wsi żołnierzy polscy z 39 DP pod dowództwem gen. Bruno Olbrychta ¹⁷, których ostrzelała artyleria niemiecka. W wyniku tego ostrzału kilka zabudowań we wsi spłonęło, a nieznacznie uszkodzona została także szkoła¹⁸. Podczas okupacji niemieckiej wieś Dębowiec nie była wysiedlona, natomiast pod koniec listopada 1942 roku została wysiedlona Kolonia Dębowiec. Opustoszałe wtedy gospodarstwa objęli Niemcy z Bałkanów¹⁹. 12 czerwca 1944 roku w okolicach Dębowca doszło do walki 1 Brygady AL z Niemcami, ale źrodła nie podają jej wyniku²⁰. W czerwcu 1944 roku radziecki oddział partyzancki pod dowództwem J. Bołotrewa rozbroił w Dębowcu kilkunastu Niemców. Zdobyto wówczas kilkanaście sztuk broni, amunicję i granaty²¹.

Po wojnie Dębowiec nadal wchodził w skład gminy Stary Zamość. W 1947 roku wieś Dębowiec liczył 631 ha ziemi oraz 751 mieszkańców, natomiast Kol. Dębowiec 118,6 ha ziemi i 87 mieszkańców²². Na początku lat 50-tych otwarto we wsi Urząd Pocztowy, a jego naczelnikiem został Czesław Żuber. Pełnił on tę funkcję do likwidacji placówki pod koniec lat 90-tych.

W okresie powojennym był stosunkowo dużą wsią. W latach 1955-1972 istniała gromada Dębowiec, złożona z Dębowca, Kol. Dębowiec, Łazisk, Suchodębia, Udrycz, Udrycz Kolonii i Zrębu Kolonii. Przewodniczącym GRN w 1955 roku został Stanisław Nowogrodzki, poźniej Michał Mazur, w 1966 roku Antoni Ziarkiewicz, a w latach 1968-1972 Tadeusz Skowron. Wraz z utworzeniem gromady zorganizowano w Dębowcu Ośrodek Zdrowia, który aż do 1974 roku mieścił się w mieszkaniu prywatnym. Potem przeniesiono go do odrębnego budynku murowanego, gdzie na parterze mieścił się gabinet ogólny, gabinet zabiegowy i poradnia „K”, a na piętrze zorganizowano Izbę Porodową. Od 1955 roku leczył w Dębowcu lekarz powiatowy Julian Tyczkowski. W 1956 roku do pracy w Ośrodku w charakterze lekarza przyszedł Konrad Mazurek, a od 1965 roku felczer Szczepan Ćmil. Ten ostatni pracował tutaj do likwidacji Ośrodka w 2002 roku.

Niezwykle ważną inwestycją była elektryfikacja wsi w 1952 roku. Dopiero jednak w 1971 roku zelektryfikowano Kolonię Dębowiec i w tym roku w Dębowcu zbudowano wodociąg. Dziesięć lat później wybudowano we wsi wysypisko śmieci, gdzie składuje się odpady z Zamościa i okolic.

Kolejną ważną inwestycją we wsi była budowa w 1987 roku murowanego z cegły kościoła filialnego parafii Łaziska p.w. św. Maksymiliana Kolbe, według projektu architekta Jana Radzika z Zamościa.

Obecnie jest to stosunkowo duża wieś. Na początku 2009 roku Dębowiec liczył 558, a Kolonia Dębowiec 85 mieszkańców.