SKIERBIESZÓW

 

SKIERBIESZÓW, gm. loco

Siedziba gminy, położona w środkowej części gminy, nad rzeką Wolicą, w obrębie Działów Grabowieckich.

W wyniku badań powierzchniowych, prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), na terenie Skierbieszowa i Kolonii Skierbieszów odkryto 35 stanowisk (punktów osadniczych)1. Najstarsze zabytki w postaci kilku ułamków naczyń glinianych datowanych na neolit (5500-2200 r. p.Chr.) znaleziono na dwóch stanowiskach. Z tym okresem łączą się także materiały środkowoneolitycznej kultury pucharów lejkowatych (4200-2900 r. p.Chr.). Stosunkowo skromne zabytki tej kultury znalezione na 4 stanowiskach reprezentuje 5 ułamków naczyń glinianych oraz siekierka i wiórowiec krzemienny. Na dalszych 5 niewielkich osadach zarejestrowano materiały z wczesnej epoki brązu (2200-1600 r. p.Chr.). Z tym okresem można łączyć kilkanaście fragmentów ceramiki oraz fragment ostrza krzemiennego, pochodzącego zapewne z siekierki lub sierpa. Wśród zabytków znalezionych na powierzchni śladowo, w postaci 1 ułamka naczynia glinianego, reprezentowana była kultura trzciniecka (1600-1200 r. p.Chr.). Kolejny etap zasiedlenia tych terenów nastąpił dopiero w środkowej i późnej fazie wczesnego średniowiecza. Dosyć liczną ceramikę z X-XIII wieku odkryto na 21 osadach. Tak gęste osadnictwo było zapewne jedną z przyczyn budowy w późniejszym okresie w Skierbieszowie zamku obronnego. Został on zbudowany na wzgórzu usytuowanym na podmokłych łąkach, w dolinie rzeki Wolicy. Na wschodnim krańcu wgórza odcięto od strony zachodniej głęboką na ok. 3,5 m fosą najwyższą jego partię o wym 70 x 55 m. Ta część została dodatkowo obwiedziona wałem ziemnym i zapewne jakimś ostrokołem. W obrębie wałów istniał budynek murowany i wieża. Czas powstania zamku można, na podstawie odkrytych zabytków, ostrożnie datować na przełom XIV i XV wieku2.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1428 roku3, kiedy król Władysław Jagiełło nadał Skierbieszów biskupowi chełmskiemu Janowi Biskupcowi herbu Cholewa4. W tym roku biskup ufundował tu kościół p.w. Opieki Bożej i Wniebowzięcia NMP. Wówczas we wsi istniał młyn nad stawem darowany także biskupowi5. Aktem z 15 kwietnia 1436 roku biskup Jan Biskupiec erygował i uposażył parafię łacińską. W jej skład weszły wówczas: Skierbieszów, Moszczona, Hajowniki, Wola [Hajownicka], Cieszyn, Żuków, Iłowiec, Łaziska, Cześniki, Huszczka Wołoska, Huszczka Serbinowa, Huszczka Dzierżkowa, Sulmice, Zabytów, Drewniki i Stryjów6. Na uposażenie kościoła składały się: dwa łany pola, łąka, wolny połów ryb w stawach 3 dni w tygodniu, wolny przemiał w młynach biskupich oraz dziesięcina snopowa ze wszystkich wsi parafii7. Skierbieszów obok Kumowa został drugą siedzibą biskupów chełmskich8. W 1440 roku notowano w miejscowości wójta Andrzeja, co wskazuje na przeniesienie wsi na prawo niemieckie9, a mogło to mieć miejsce już w 1428 roku.

Dnia 9 maja 1453 roku za pozwoleniem króla Kazimierza Jagiellończyka biskup chełmski Jan Kraska Tarnawski herbu Belina lokował tutaj miasto, którego mieszkańcy mocą przywileju zostali zwolnieni na 20 lat od wszelkich obciążeń na rzecz biskupa10. Po wyjściu wolnizny mieli płacić rocznie pewną sumę od łana, dwa grosze od domu i jeden grosz od ogrodu. Miasto otrzymało wówczas prawo magdeburskie. Z późniejszych źródeł wynika, że zostało lokowana na 41 łanach powierzchni, obejmującej także las, wygon dla bydła i łąki. Wkrótce po lokacji prawnej musiała nastąpić lokacja przestrzenna. W znacznej mierze dotyczyło to usytuowania rynku, bowiem wcześniejsza zabudowa chłopska przypuszczalnie pozostała bez większych zmian. Na podstawie analizy historyczno-przestrzennej zabudowy Skierbieszowa można stwierdzić, że pierwotnie rynek miał kształt trójkątny, zaś czworoboczny plac ukształtował się dopiero w 2 poł. XIX i na pocz. XX wieku. Wraz z lokacją mieszczanie otrzymali prawo korzystania z lasów i zarośli z majątku skierbieszowskiego celem budowy budynków, naprawy ich oraz korzystania z drewna na opał. Tutejsze wójtostwo uposażone 2 łanami ziemi było odtąd corocznie dzierżawione. Miasto otrzymało herb - Ostoję, którym pieczętowano dokumenty już w XVI wieku11.

Skierbieszów prawdopodobnie w 1490 roku został zniszczony przez Tatarów, a z pewnością wtedy Tatarzy spalili tutaj kościół. Przypuszczalnie w celu odbudowy miasta i lepszej perpektywy jego rozwoju biskup chełmski Maciej z Łomży wyjednał w 1494 roku u króla Jana Olbrachta przywilej, w którym „chcąc miasto Skierbieszów do lepszego przyprowadzić stanu y też samemu miastu Chełmowi porównać w prawach wszystkie prawa i proregatywy, których miasto Chełm używa nadaje a prócz tego dozwala ze wszystkimi towarami jeździć bez skarbu opłacanego”. W 1502 roku biskup dodał do uposażenia kościoła sadzawkę, chcąc być może wynagrodzić konieczność odbudowy kościoła12.

Biskupi chełmscy w XVI wieku uzyskali kilka dalszych przywylejów dla miasta. W 1520 i 1530 roku na prośbę biskupów Jakuba Buczackiego i Samuela Maciejowskiego król Zygmunt Stary nadał przywileje do 3 jarmarków rocznie i trzech sądów rocznie odbywanych każdorazowo w czwartek. Zarówno z jarmarków jak i z sądów korzyści czerpało miasto. Kolejne przywileje uzyskał w 1549 roku biskup chełmski Jan Drohojewski. W pierwszym z nich król potwierdził dawne prawa, w tym prawo 20 lat wolnizny dla nowo osiadłych oraz zwolnienie mieszczan od mostowego i grobelnego. Drugi przywilej nadał miastu prawo do pobierania opłat mostowego od wozów i bydła, z obowiązkiem naprawy mostu i grobel13. W 1593 roku biskup Stanisław Gomulicki zezwolił wszystkim mieszkańcom na posiadanie swojego browaru, w którym mogli warzyć piwo bez żadnej opłaty dla dziedzica (w tym wypadku biskupa) jednak musieli płacić podatek publiczny zwany czopowym.

Niezbyt korzystne położenie Skierbieszowa względem ważnych szlaków komunikacyjnych sprawiało, że miasto rozwijało się wolno. Według rejestru poborowego w 1564 roku Skierbieszów płacił tylko 4 i 1/2 grzywny szosu. Notowano wówczas 18 rzemieślników, 14 komorników, 2 banie gorzałczane, młyn o 2 kamieniach oraz cerkiew. Było w mieście wówczas 6 Żydów14. Istniał wtedy także kościół, od którego jednak nie płacono podatku.

Rejestry poborowe z XVI i XVII wieku nie podawały rodzajów rzemiosła. W wieku XVIII było najwięcej w Skierbieszowie szewców oraz tkaczy i ci skupieni byli w cechach. Rozwój handlu gwarantowały jarmarki i targi. Jarmark na św. Kiliana przypadający 8 lipca ściągał do Skierbieszowa kupców z Polski, Rusi i Litwy. Wymianę towarów ożywiali nieliczni Żydzi, którzy w Skierbieszowie mieli arendę gorzelni i woskobojni15. Spore znaczenie dla rozwoju miasta miały dwa istniejące młyny wodne, przy jednym z nich zamotowano folusz do wyrobu sukna. Sprzyjało to rozwojowi rzemiosła tkackiego na tym terenie. W 2 poł. XVI wieku Skierbieszów liczył szacunkowo około 490 mieszkańców i 100 domów.

Być może już w XV wieku istniał w Skierbieszowie zamek. Jednak pierwsza wzmianka źródłowa o nim pochodzi dopiero z lat 1574-1577, gdy wspominany jest w „Księgach hetmańskich” Stanisława Sarnickiego. Był on wzmiankowany jeszcze w 1639 roku, kiedy wikariusz Kolegiaty Zamojskiej ks. Dąbrowski odmówił publicznie udzielenia komunii Zamoyskiemu, za co infułat skazał go na 3 tygodnie wieży na zamku w Skierbieszowie16. Prawdopodobnie już wówczas nie spełniał funkcji obronnej. Z „gruzu zamku obronnego” wybudowano bowiem około 1610 roku kościół. Mniej więcej w tym czasie biskup Jerzy Zamoyski w innym miejscu zbudował zamek, który jednak w poł. XVII wieku uległ zniszczeniu. Mogło to być w roku 1657, kiedy miasto zostało częściowo zburzone przez wojska Siedmiogrodzian lub wcześniej przez wojska kozackie i szwedzkie. Podczas tych wojen prawdopodobnie zniszczeniu uległa także cerkiew, odbudowana przed 1715 rokiem. Zachowały się natomiast kościoły: murowany parafialny i drewniany, przyszpitalny p.w. Św. Ducha. Zniszczony w poł. XVII wieku zamek nie został już odbudowany. Biskup Mikołaj Wyżycki w jego miejsce wzniósł drewnianą rezydencję, ukończoną dopiero po jego śmierci. Późniejsi biskupi rozbudowali pałac o trzy pomieszczenia murowane17. Pod tą budowlą znajdowały się labirynty lochów zachowanych do tej pory, choć w większości dziś już niedostępnych. Obok rezydencji założono ogród włoski, później przekształcony w park.

Do ważniejszych budowli w Skierbieszowie należał zapewne szpital [przytułek dla ubogich], notowany tutaj już w 1591 roku. Mieścił się on w drewnianym budynku usytuowanym przy kościele Św. Ducha. Szpital uposażył Jan Udrycki ofiarowując w 1591 roku na ten cel 3/4 łana pola kupionego od mieszczan. W 1615 roku dalsze uposażenie w ilości 1/4 łana przekazał Stanisław Iłowiecki, a wkrótce także inni ofiarowali 3 ogrody, z tego jeden darował Piotr Iłowiecki, syn Stanisława. Dziedzic Sitna i Łazisk Jakub Sobieski ofiarował na rzecz szpitala skierbieszowskiego 500 florenów i ubezpieczył je na swoich dobrach. W 1719 roku biskup Krzysztof Szembek ufundował nowy szpital, bowiem poprzedni zawalił się wskutek „starości”. Pozostałe budynki czyli kościół Św. Ducha i dom prebendarza zostały wówczas wyremontowane. Ten szpitalny zespół funkcjonował do około 1772 roku. Przypuszczalnie zlikwidowali go Austriacy po I rozbiorze Polski. W 2 poł. XIX wieku ponownie zorganizowano w osadzie przytułek dla ubogich, który funkcjonował jeszcze w okresie międzywojennym.

Po najazdach tatarskich z końca XV wieku nastąpiło w miarę spokojne życie mieszkańców. Zakłóciły je dopiero kolejne najazdy nieprzyjaciół w poł. XVII wieku, kiedy Skierbieszów najechały wojska kozacko-moskiewskie, poźniej szwedzkie, a w roku 1657 także siedmiogrodzkie. Prawdopodobnie także w początkowym okresie wojny północnej Skierbieszów ucierpiał, gdyż spisy z lat 1714-1717 wykazały w mieście zaledwie 17 i 1/2 domów oraz 88 mieszkańców18. Potem nastąpił znaczny rozwój osady, wspierany działaniem biskupów, którzy popierali zwłaszcza rozwój rzemiosła. W 1753 roku biskup Eustachy Szembek wybudował nawet dom dla jednego z rzemieślników. W tym czasie najwięcej w mieście było szewców i tkaczy. O rozwoju miasta świadczy także budowa w 1753 roku „arendy czyli ratusza ...gdyż wcześniej gość nie miał gdzie zajechać”. Wówczas zapewne wybudowano murowany ratusz. Według opisu z 1818 roku składał się z izby sklepionej z żelaznymi drzwiami, gdzie umieszczono areszt, izby sądowej z piecem i kominkiem, kancelarii miejskiej i kasy podatkowej. W 2 poł. XVIII wieku notowano w mieście wytwórnię potażu kotłowego19.

Znaczny rozwój osadnictwa został zahamowany dużym pożarem w mieście w roku 1773, podczas którego spłonęła większa część drewnianego miasteczka. Zbiegło się to w czasie z I rozbiorem Polski i zajęciu dóbr biskupich przez Austriaków. W 1787 lub 1789 dobra skierbieszowskie zostały odstąpione hr. Marcinowi i Eleonorze z Szeptyckich Ostrorogom, którzy otrzymali je w zamian za swoje dobra solne Tustanowice. Marcin zmarł w 1801 roku, a jego żona w 1811 roku, wtedy dobra odziedziczył najpierw ich syn Józef, a po jego śmierci w 1817 roku pozostałe dzieci: Tekla z Ostrorogów 1-voto Selatycka, 2-voto Borkowska, Wincenty Leonard Borkowski, po swej żonie Ignacji z Ostrorogów i Franciszka z Ostrorogów Młocka. Po śmierci Marcina i Eleonory zapewne dla celów spadkowych sporządzono protokół, w którym wyszczególniono „pałac” jako stary i zdezelowany, złożony z części drewnianej i trzech murowanych pokoi. Obok rezydencji znajdowała się drewniana oficyna w ruinie, wozownia, oranżeria, domek ogrodnika, loch, stajnia i wozownia, obora, spichlerz, szopa, dwie stodoły, karczma zajezdna, zrujnowana gorzelnia [browar] oraz dwa młyny przy stawach górnym i dolnym. Przy jednym z młynów było gospodarstwo młynarza (dom, spichlerzyk, stodoła z oborą). Inwentarz wymienia także stary, murowany ratusz miejski, który zapewne powstał po pożarze miasta w 1773 roku. Wcześniej w mieście notowano „dom burmistrza”, zapewne drewniany. Jednopiętrowy, murowany ratusz kryty gontem znajdował się pośrodku rynku. Na parterze znajdowało się sklepione pomieszczenie z żelaznymi drzwiami pełniące rolę aresztu, na piętrze zaś gdzie prowadziły drewniane schody izba sądowa i kancelaria. Rządy w mieście sprawował burmistrz, który stał na czele magistratu. Zarządzenia burmistrza wykonywali dziesiętnicy, wybierani na ogólnym zgromadzeniu w Ratuszu. Znamy kilku burmistrzów Skierbieszowa, którymi w 1788 roku byli: Bartłomiej Kopciowski i Józef Bratkiewicz, a później Łukasz Golec [Goliszewski]20. Po I rozbiorze Polski, zarządzenia burmistrza kontrolował mandatariusz, mianowany przez władze cyrkularne.

W 1817 roku dobra skierbieszowskie po spłacie innych spadkobierców przejął Wincenty Leonard Dunin-Borkowski (1768-1839) herbu Łabędź, żonaty po raz pierwszy z Ignacją Ostroróg, a drugi raz od 1813 roku z Elżbietą z Krasińskich. Za jego rządów Skierbieszów utracił prawa miejskie decyzją władz Królestwa Polskiego z dnia 25 stycznia 1822 roku. Decyzja ta zakazywała w Skierbieszowie organizacji jarmarków i cotygodniowych targów. Do utraty praw miejskich przyczynił się sam właściciel, który nie utrzymywał władz miejskich i chciał mieszczan w chłopów obrócić, aby obciążyć ich powinnościami pańszczyźnianymi.

Przez szereg lat dzierżawcą dóbr skierbieszowskich był Karol Łaniewski, żonaty z Olimpią Wentzal. Wydzierżawił on te dobra w 1821 roku i przedłużając kolejny raz umowy władał nimi jako dzierżawca do połowy lat 40-tych XIX wieku.

W 1839 roku Skierbieszów odziedziczył po ojcu Stanisław Narcyz Dunin-Borkowski (1818-1884), żonaty z Adelą von Larisch und Gross-Nimsdorf, a w 1878 roku ich córka Jadwiga, żona Jana Popiela herbu Sulima.

Na czasy rządów Borkowskich w Skierbieszowie przypadły dwa powstania narodowe. Powstanie listopadowe nie odbiło się na tym terenie wększym echem, natomiast duże znaczenie miało powstanie styczniowe. Na początku 1863 roku powstał liczący 200 ochotników oddział powstańczy doktora Mikołaja Nieczaja, naczelnika powiatu hrubieszowskiego. Oddział ten w nocy z 22 na 23 stycznia przeprowadził udaną akcję na komendę oddziału rosyjskiego w Hrubieszowie, którą rozbił przy okazji zagarniając kasę powiatową21. Do tego oddziału formującego się w okolicy Uchań wstąpili także mieszkańcy Skierbieszowa i okolic, a jednym z nich był Michał Węcławik zwany Podsędkiem. Spod Uchań oddział przeszedł pod Izbicę22, gdzie stoczył zwycięski bój, a następnie walczył pod Wojsławicami. Tam wspomniany Węcławik został lekko ranny i musiał pozostać w domu, co poniekąd mogło uratować mu życie. Oddział bowiem 17 lutego poniósł pod Rudką pierwszą, a 22 lutego pod Zulinem drugą klęskę, a dowódca wraz z dużą częścią oddziału dostał się do niewoli. Mikołaj Neczaj został 17 marca skazany na karę śmierci, a dwa dni później powieszono go w Krasnymstawie, pozostałych powstańcow rozstrzelano23. Już w schyłkowej fazie powstania, kiedy chłopi niechętnie odnosili się do powstańców niejaki Kocowski ze Skierbieszowa wydał 9 powstańców, „a potem pił całą noc ze zwycięzcami”24.

Jadwiga z Borkowskich Popiel w 1878 roku sprzedała dobra skierbieszowskie Faustynowi Mościckiemu (zm. w 1885 r.), synowi Walentego, żonatemu ze Stefanią Bojanowską, za 91 500 rubli25. Następnie majątek trafił do córek Faustyna - Zofii z Mościckich Borzuchowskiej (zm. w 1896 r.) i Wandy z Mościckich Gąssowskiej, a pod koniec XIX wieku do Stanisława Wydżgi herbu Jastrzębiec, syna Wincentego. Stanisław był żonaty z Marią Szenkler, córką Karola i mieli jedną córkę – Marię.

Stanisław Wydżga zastał w Skierbieszowie, jak sugeruje R. Aftanazy, parterowy dwór z kolumnowym gankiem i podobną do niego oficyną. Nie zadawalało to ani potrzeb ani ambicji Wydżgi, dlatego zlecił zaprojektowanie nowej siedziby architektowi Stanisławowi Czachórskiemu z pobliskiego Grabowczyka. Budowę pałacu rozpoczęto około 1900 roku, ale trwała ona kilka następnych lat. Niemal w całości parterowa, z użytkowym poddaszem rezydencja w rzucie posiadała kształt prostokątny. Dominantę pałacu tworzyła trójosiowa część środkowa, podwyższona o piętro, z pozornym ryzalitem. W fasadzie frontowej posiadała ona portyk i taras dolny i wsparty na dwóch parach kolumn taras górny. Dwuosiowe odcinki skrajne fasady wyodrębniono przez lekkie cofnięcie ich. Dwór posiadał bryłę siedmioosiową, którą podkreślono szerokimi, boniowanymi narożami. Budowlę przykryto wysokim, łamanym dachem mansardowym. Wewnątrz mieściło się ponad trzydzieści pokoi, ale ich wystrój i wyposażenie nie są znane. Dalsze cztery pokoje na parterze i dwa na piętrze znajdowały się w położonej opodal pałacu oficynie z czterokolumnowym gankiem. Oficynę przykrywał dach naczółkowy pobity gontami. Wokół pałacu i oficyny rozciągał się park krajobrazowy z klonami, wiązami, kasztanowcami, świerkami i sosnami amerykańskimi. Rosły w nim także krzewy dekoracyjne, głównie bzy i jaśminy26. Pałac ten został zniszczony przez Rosjan w 1915 roku, a po wojnie resztki budowli rozebrali okoliczni chłopi.

 

W 1788 roku Skierbieszów liczył ok. 170 domów i 850 mieszkańców27, natomiast w 1827 roku jako wieś w powiecie krasnostawskim i parafii Skierbieszów liczył 171 domów i 852 mieszkańców28. Pod koniec XIX wieku było tu 170 domów i 1266 mieszkańców, w tym 206 prawosławnych i 56 Żydów. Notowano w Skierbieszowie wówczas kościół, cerkiew, szkołę początkową, dom przytułku dla 4 starców, urząd gminy, młyn wodny, cegielnię i staw na rzece. W 1885 roku tutejszy folwark liczył 1405 mórg, w tym 483 morgi ziemi ornej, 112 mórg łąk, 25 mórg pastwisk, 766 mórg lasu i 19 mórg nieużytków. W folwarku były 4 budynki murowane i 13 drewnianych29. Ponadto do dóbr skierbieszowskich należał folwark w Dulniku oraz wieś o tej nazwie o powierzchni 10 mórg, z młynem o 2 kamieniach, 3 domami i 36 mieszkańcami, w tym 6 prawosławnymi30.

Po Stanisławie Wydżdze majątek skierbieszowski odziedziczyła córka Maria, która wyszła za mąż za adwokata warszawskiego Wacława Niklewicza i była ostatnią właścicielką Skierbieszowa31. Jeszcze w 1929 roku posiadała tutaj 642 ha ziemi32. Niklewiczowie mieli czworo dzieci: Jerzego, Wojciecha, Janinę i Wacława. Ten ostatni w czasie II wojny światowej wstąpił do partyzantki i zginął w bitwie pod Małochwiejem. Po II wojnie światowej Maria Niklewiczowa wyjechała do Krakowa, gdzie z powodzeniem zajęła się bajkopisarstwem. Jako literatka debiutowała już w 1912 roku, ale sławę przyniosła jej powieść „Hetman Kuba” wydana w 1965 roku, w której akcja rozgrywa się podczas najazdu szwedzkiego na Skierbieszów. Ostatnia jej powieść została wydana w 1980 roku33.

W Skierbieszowie od początku znaczną ilość mieszkańców stanowili Rusini, dla których wybudowano cerkiew, notowaną tutaj już w latach 20-tych XV wieku. Poświadczają ją późniejsze źródła z XV i XVI wieku34. Zapewne jednak około połowy XVI wieku parafia chwilowo zanikła, gdyż w 1557 roku kolejny biskup chełmski - Jakub Uchański herbu Radwan ufundował drewnianą cerkiew i erygował parafię prawosławną p.w. Narodzenia NMP. Obok Skierbieszowa obejmowała ona także Hajowniki, Wysokie, Cieszyn oraz Drewniki i otrzymała uposażenie podobne jak parafia łacińska, mianowicie 2 łany pola, ogrody, dziesięciny z łanów, wolny połów ryb w stawach biskupich, mlewo w młynach biskupich, a także prawo posiadania browaru i robienia trunków na własne potrzeby35. W 1840 roku w skład unickiej parafii wchodziły: Skierbieszów, Drewniki, Majdan Skierbieszowski, Cieszyn, Hajowniki, Wysokie, Podwysokie, Łaziska, Sławęcin i część Suchodębia. Liczyła ona wówczas 718 parafian36. Cerkiew tutejsza istniała do 1915 roku37. W 1743 roku tutejszym parochem [proboszczem] był ks. Stefan Paszkiewicz. W latach 1848-1875 administratorem parafii unickiej w Skierbieszowie był ks. Aleksander Bielecki, a w latach 1875-1899 był on proboszczem tutejszej parafii prawosławnej38. W 1914 roku duchownym prawosławnym był ks. Mikołaj Leonowicz39. Podczas I wojny światowej cerkiew została zniszczona i już później nie odbudowano jej. W okresie międzywojennym nieliczni prawosławni mieszkańcy Skierbieszowa należeli do prawosławnej parafii w Łaziskach.

Dla rzymskokatolików (łacinników) około 1610 roku w Skierbieszowie wzniesiono kolejny, tym razem murowany kościół p.w. Wniebowzięcia NMP i św. Dominika. Budowa świątyni ciągnęła się dosyć długo i została ukończona w 1632 roku. W tym roku biskup chełmski Remigiusz Koniecpolski herbu Pobóg ufundował chór muzyczny i konsekrował kościół40. Jest to świątynia w stylu renesansowym, murowana z kamienia, jednonawowa. Przy prezbiterium znajduje się zakrystia, a na frontonie wieża z kruchtą w przyziemiu. Tutejsi proboszczowie od 1632 roku przywilejem biskupa chełmskiego zostali prepozytami, co łączyło się z otrzymaniem kanonii w katedrze chełmskiej. W 1609 roku tutejszym proboszczem był ks. Kacper Ziemian, w 1619 roku ks. Łukasz Simonich, w 1624 ks. Paweł Piotr Garbowski, w 1 poł. XVII wieku ks. Jan Sasin, w latach 1732-1770 ks. Ludwik Balicki, od 1770 roku ks. Bartłomiej Dobrowolski, od 1811 roku ks. Jan Fliski41, Aleksander Dembicki (1844-1876), ks. Władysław Powęska (1876-1878), ks. Franciszek Abramowicz (1878-1887), ks. Telesfor Głowicki (1887-1891), Ks. Józef Jaworowski (1892-1900), ks. Kulszyński (1900-1904), ks. Ludwik Łabędzki (1904-1905), ks. Kalikst Zbic (1905-1909), ks. Jan Włodziński (1909-1911), ks. Kazimierz Szulc (1912-1913), ks. Aleksander Urban (1913-1917), ks. Jan Adamski (1917-1919), ks. Wiktor Słowakiewicz (1919-1920), ks. Czesław Czupryński (1920-1935) i ks. Jan Szymanek (1935-1942). Ten ostatni został przez Niemców wysielony wraz z ludnością Skierbieszowa w listopadzie 1942 roku.

Przy kościele istniała plebania, ale o pierwszych budowlach nie ma wiadomości źródłowych. W dokumencie z 1672 roku występuje jako nowo wybudowana, co prawdopodobnie świadczy o zniszczeniu poprzedniej podczas wojen z poł. XVII wieku. Opis z 1718 roku wymienia plebanię jako budynek drewniany, o konstrukcji zrębowej przykryty gontem. Wewnątrz mieściła się duża izba malowana, trzy małe pokoiki, piwnica oraz sień z izdebką starą i komórką, spiżarką oraz kuchnią. W pomieszczeniach podłogi były z tarcic, a do ogrzewania wystawiono dwa piece. Na przełomie XVIII i XIX wieku wybudowano murowaną z kamienia plebanię, z dwoma kominami i dachem krytym słomą. Do plebana należał folwark, gdzie znajdowały się budynki gospodarcze: dwie stodoły, obora, spichlerz i dwie małe stajenki. W 1915 roku zapewne murowana plebania została zniszczona. Wkrótce jednak wybudowano drewnianą plebanię, wzmiankowaną w 1924 roku. Zbudowano ją na planie wydłużonego prostokąta, a dach przykryto gontami. Obok plebanii w 1925 roku zbudowano także dom parafialny oraz przytułek dla biednych.

Budynek kościoła na przestrzeni swych dziejów był kilkakrotnie gruntownie remontowany, m. in. w 1743, 1802 i 1939 roku. W roku 1942 świątynia została zamieniona przez Niemców na magazyn zbożowy, ale po wojnie przywrócono jego pierwotną funkcję42. W tym czasie proboszczami skierbieszowskimi byli kolejno: ks. Franciszek Zenta i ks. Franciszek Osuch (1944-1946), ks. Kazimierz Żydowo (1946-1948), ks. Jakub Kopciński (1948-1954), ks. Aleksander Krawczyk (1954-1961), ks. Tadeusz Kłoczewski (1961-1967), ks. Andrzej Jabłoński (1967-1972), ks. Józef Filipek (1972-1978), ks. Ryszard Wilczyński (1978-1982), ks. Adolf Wawrzyniak (1982-2004), ks. Roman Jaworski (2004-2007) i od 2007 roku ks. Janusz Dudzicz.

Pierwotnie wokół świątyni istniał cmentarz grzebalny, który w XVIII wieku był otoczony drewnianym ogrodzeniem z bramą główną od zachodu oraz dwoma wejściami bocznymi od wschodu i południa. W XVIII wieku przy głównej bramie i wschodniej furtce stały niewielkie domki drewniane (jeden dla wikarego), a przez kilkadziesiąt lat także drewniana kostnica wzniesiona przez biskupa Józefa Eustachego Szembeka43. Przed 1817 rokiem cmentarz grzebalny przeniesiono poza miasto. Przez długi czas był on wspólny dla obu obrządków katolickich, a po II wojnie światowej korzystają z cmentarza tylko rzymskokatolicy. W 1822 roku na cmentarzu Łaniewscy zbudowali swoją kaplicę grobową. Obecnie cmentarz grzebalny posiada kształt wydłużonego czworoboku o powierzchni 3,66 ha i został podzielony na kwatery. We wschodniej części cmentarza stoi murowana kaplica grobowa Łaniewskich, wybudowana między 1822 a 1859 rokiem. Tu znajdują się nagrobki okolicznych ziemian: Jana Lisenbartha (zm. 1876), Piotra Grüna (zm. 1941), Faustyna Mościckiego (zm. 1885), Michała Tora (zm. 1922) i Jan W. Kostkowski (zm. 1922). W sąsiedztwie bramy stoi betonowy pomnik poświęcony partyzantom poległym w latach 1940–194444.

Początkowo w Skierbieszowie mieszkali Polacy i Rusini, a w 1528 roku pojawili się także Żydzi45. Nie stanowili tu jednak nigdy dużej gminy, stąd brak było w mieście synagogi. Wybudowali natomiast w XIX wieku dom modlitwy, który przypuszczalnie spłonął w 1915 roku. Dlatego w latach 20-tych XX wieku zbudowali drugi dom modlitwy. Zbudowano go ze starego budynku drewnianego, na wysokiej podmurówce i przykryto gontowym dachem naczółkowym. Obok zbudowano także drewnianą łaźnię, także krytą gontem. Dla Żydów w 1884 roku wytyczono w Skierbieszowie miejsce pod cmentarz i zapewne później przez krótki czas chowano tutaj zmarłych. W okresie międzywojennym kirkut nie był użytkowany, a zmarłych z tych okolic chowano w Kraśniczynie. Podczas II wojny światowej ludność żydowską ze Skierbieszowa i okolic Niemcy wymordowali.

Tradycje szkolne sięgają w Skierbieszowie 1 poł. XVII wieku, kiedy istniała tutaj szkoła parafialna przy tutejszym kościele46. W 1817 roku wizytacja biskupia wymieniała szkołę prywatną47, natomiast szkołę elementarną, a potem początkową wymieniają źródła z końca XIX i pocz. XX wieku. W 1904 roku uczył tutaj Aleksander Szulc48, a w 1914 roku Paweł Goroszko49. Działalność szkoły była finansowana w fundurzy zaborcy, dla przykładu można podać że w 1911 roku szkoła w Skierbieszowie otrzymała 420 rubli50. W 1916 roku otwarto tutaj powszechną szkołę 2-klasową, która mieściła się od 1917 roku w nowo zbudowanym drewnianym, parterowym budynku. Budynek posiadał dwie sale lekcyjne i mieszkanie dla nauczyciela. Pierwszą nauczycielką w 1916 roku została Józefa Münnichówna. Później uczyli tutaj: Jadwiga Czarniecka (1917-1918), Leokadia Hintz (1918-1919), w latach 1919-1920 Władysław i Józefa Dąbrowscy oraz Sabina Dobrowolska, a w latach 1920-1921 Aniela Dobrowolska, Maria Wójtowicz, Katarzyna Wójtowicz i Leon Wójtowicz. Kierownikiem tej szkoły w latach 1921-1936 był Rudolf Bisch, w latach 1936-1937 Emil Ostaszewski, w latach 1937-1938 Stefan Tarankiewicz, a w latach 1938-1944 Władysław Keÿha51.

Szkoła systematycznie zwiększała swój stopień organizacyjny aż do 7-klasowej. Jednak drewniany budynek szkolny okazał się za ciasny, dlatego w latach 1928-1930 wybudowano murowany, piętrowy gmach szkolny. Była to 7-klasowa Publiczna Szkoła im. Ignacego Mościckiego. Wyposażona była w 10 sal lekcyjnych, salę gimnastyczną, bibliotekę, gabinet dyrektora, sekretariat, ubikację. Naukę podjęło wówczas 243 dzieci. W okresie międzywojennym uczyli także: Zofia Bisch, Bronisława Taraszkiewiczówna, Zofia Nowakowska, Bronisława Krasucka, Stefan Teraszkiewicz, Władysław Sękiewicz, Józefa Gładysz, Bronisława Gładysz, Bronisława Kwaśniewska, Julian Chmielewski, Stefania i Ferdynand Kirschowie oraz Maria Pietrzak.

W 1944 roku otwarto ponownie szkołę, a jej pierwszym kierownikiem w latach 1944-1946 został Roman Dobrzański. Gmach szkolny został podczas II wojny światowej znacznie uszkodzony, dlatego zajęcia odbywały się w kilku budynkach, znacznie oddalonych od siebie.

W latach 1949-1951 odbudowano przedwojenny budynek szkolny, gdzie z powrotem rozpoczęto naukę. Funkcję kierownika tej szkoły pełnili kolejno: Józef Sokołowski (1947-1948), Maria Jankowska (1948), Tadeusz Gawłowski (1948-1972)52, Marian Cieplechowicz (1973 – 1984), Barbara Dymańska (1984 – 1986), Irena Klonowska (1986–1997), Anna Węcławik (1997– 2001) i od 2001 roku Jolanta Sawicka-Żywicka. Wzrost liczby uczniów spowodował rozbudowę szkoły. Dobudowano kolejne skrzydło, a w 2001 roku oddano do użytku salę gimnastyczną z przeznaczeniem dla szkoły podstawowej i gimnazjum. W 2008 roku Szkoła Podstawowa podpisała porozumienie partnerskie z polską szkołą średnią nr 24 im. Marii Konopnickiej we Lwowie.

 

 

Gimnazjum skierbieszowskie powstało w 1999 roku i od początku kieruje nim dyrektor Anna Węcławik, a jej zastępcą jest Anna Czochra. Zajmuje ono dobudowane piętrowe skrzydło przy Szkole Podstawowej.

 

Do instytucji oświatowo-wychowawczych można zaliczyć przedszkole, którego wieloletnią dyrektorką począwszy od 1966 roku była Irena Ginż. W połowie lat 80-tych zastąpiła ją na tym stanowisku Teodozja Winiarczyk i pełniła tę funkcję do 2001 roku. Wówczas utworzono Zespół Szkoły Podstawowej i Przedszkola w Skierbieszowie, a dyrektorką całości została Jolanta Sawicka-Żywicka.

Pod koniec lat 50-tych powstała w Skierbieszowie 2-letnia Szkoła Przysposobienia Rolniczego, podległa Inpektoratowi Oświaty w Zamościu, którą kierował Tadeusz Gawłowski, jednocześnie kierownik Szkoły Podstawowej. Szkoła ta mieściła się początkowo w dawnej „stróżówce” przy SP, a od 1966 roku przeniesiono ją do budynku dawnej szkoły drewnianej, gdzie funkcjonowała razem z przedszkolem. W 1968 roku powstała Zasadnicza Szkoła Rolnicza, której kierowniczką od 1970 roku została Jadwiga Cwener. W 1986 roku kupiono dom mieszkalny po Józefie Śmiechu i po adaptacji przeznaczono go na Szkołę Rolniczą. W 1992 roku utworzono także wieczorowe 3-letnie Technikum Rolnicze, a dyrektorem szkoły został wówczas Jan Cwener. Placówkę zlikwidowano w 1997 roku53.

Uzupełnieniem instytucji oświatowo-wychowawczych była Gminna Biblioteka Publiczna powstała w 1953 roku z inicjatywy Tadeusza Gawłowskiego. Był on jednocześnie przez dwa lata pierwszym kierownikiem biblioteki, która mieściła się w pomieszczeniach starej, drewnianej szkoły. W 1955 roku Bibliotekę przeniesiono do wynajmowanego od Dwojakowskiego mieszkania prywatnego, a kierownikiem został wówczas Piotr Sobczak i pełnił tę funkcję do 1960 roku. Wówczas kierowniczką została Urszula Hybta. Po czterech latach kierowniczką została Wanda Cieślak, a bibliotekę przeniesiono do jej mieszkania. Jeszcze kilkakrotnie przenoszono zbiór biblioteczny wynajmując kolejno pomieszczenia u Węcławika, Gątarza i Szabata, a od końca lat 90-tych bibliotekę ulokowano w budynku Przedszkola. Od 1968 roku kierowniczką, a później dyrektorką Biblioteki została Maria Składaniec i przez 40 lat pełniła tę funkcję. Za jej kadencji w latach 80-tych utworzono punkty filialne w Szorcówce i Kalinówce oraz 10 punktów bibliotecznych w okolicznych wsiach. Od 2008 roku Biblioteką kieruje Gabriela Smusz.

Podczas I wojny światowej, w dniach 18 i 19 lipca 1915 roku, Skierbieszów doznał znacznych strat. Wskutek ostrzału artyleryjskiego spłonęła cerkiew i większość zabudowy mieszkalnej, znacznie uszkodzono dwór, a w niewielkim stopniu także kościół. W wyniku walk zginęło wielu żołnierzy po obu stronach. Na terenie Skierbieszowa-Dulnika w 2 mogiłach pochowanych jest 50-ciu żołnierzy rosyjskich, a w 13 mogiłach 320 żołnierzy niemieckich54. Ciała zabitych w tej bitwie kryją także cmentarze w Hajownikach, Lipinie Nowej, Iłowcu i Pańskiej Dolinie.

Wyraźny rozwój Skierbieszowa zanotowano w odrodzonej Polsce. Według spisu z 1921 roku wieś liczyła 151 domów i 1021 mieszkańców, w tym 20 Ukraińców i 106 Żydów, natomiast w folwarku były 4 domy i 129 mieszkańców, wyłącznie Polaków55. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości wzrosła działalność społeczna mieszkańców osady.

 

W 1918 roku powstało w Skierbieszowie Kółko Rolnicze, Spółdzielnia Spożywców i Stowarzyszenie Pożyczkowe później jako Kasa Pożyczkowo-Zapomogowa „Stefczyka”. Pierwszym przewodniczącym tej ostatniej został Józef Śram. Kolejnym prezesem Kasy Stefczyka w 1932 roku został Piotr Węcławik. Po wysiedleniu Skierbieszowa Kasa przerwała swoją działalność i wznowiła ją dopiero w 1948 roku. Wówczas na siedzibę Kasy wynajęto pomieszczenie w domu prywatnym u Michała Wiśniewskiego. Prezesem Kasy był nadal Piotr Węcławik. W 1950 roku zmieniono nazwę na Gminną Kasę Spółdzielczą, a prezesem został Józef Węcławik (1950—1954). Wśród kolejnych kierowników (prezesów) Gminnej Kasy Spółdzielczej (od 1975 roku Banku Spółdzielczego) byli: Michał Wójcik (1954-1955), Feliks Smusz (1955-1961), Tadeusz Seń (1961-1965), Hieronim Dras (1965-1971), Jan Szabat (1971-1979), Bronisław Korona (1979-1982), Maria Śliwińska (1982-2006) i od 2006 roku Anna Orłowska. W 1957 roku Kasę Spółdzielczą przeniesiono do współnej siedziby wraz z Mleczarnią i Gminną Spółdzielnią, a od 1973 roku mieści się w budynku Urzędu Gminy56.

W 1924 roku z inicjatywy doktora Kapuścińskiego i aptekarza Tadeusza Bortnowskiego powstała mleczarnia, a jej prezesem został Marcin Palikowski. Zakład początkowo mieścił się w prywatnym domu, a później przeniesiono go do domu spółdzielczego. Z innych inicjatyw mieszkańców należy wymienić utworzenie już w 1918 roku Kółka Rolniczego i Spółdzielnię Spożywców57.

W 1922 roku Jan Węcławik, Stanisław Jaroszyński, Michał Jarosz, Stanisław Terlecki, Józef Cygańczuk, Stanisław Węcławik i Franciszek Skrzypiela zorganizowali jednostkę Ochotniczej Straży Pożarnej, która w 1936 roku otrzymała motopompę, a dwa lata wcześniej strażacy zbudowali remizę. Pierwszym prezesem został Franciszek Skrzypiela. W 1926 roku na tym stanowisku znalazł się Stanisław Terlecki, a potem Stanisław Węcławik (1931-1935), Zygmunt Pieczykolan (1935-1939) i Stanisław Socha (1939-1942). Po wysiedleniu Skierbieszowa w listopadzie 1942 roku nastąpiła przerwa w działalności organizacji. Wznowiono ją w 1945 roku, a funkcję prezesa OSP w Skierbieszowie pełnili: Zygmunt Pieczykolan (1945-1960), Stanisław Kropornicki (1960-1962), Jan Adamczyk (1966-1995), Wiesław Suszko (1995-2004 i do 2007 r.) oraz Zbigniew Kucharski w latach 2005-2006. Kilkakrotnie budowano lub rozbudowywano remizy w latach 1934, 1949, 1968 i 1991. W 1960 roku strażacy otrzymali samochód58. Z dniem 24 maja 1995 roku decyzją Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej jednostka skierbieszowska została włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego.

 

Niesłychanie ważną inwestycją była budowa utwardzonej drogi Skierbieszów-Zamość, którą ukończono w Skierbieszowie w 1927 roku. W 1935 roku zbudowano most na rzece Wolicy, choć pierwszy tego typu obiekt powstał w Skierbieszowie już w 1876 roku. 

 

W latach 30-tych XX wieku Wacław i Maria Niklewiczowie zbudowali nowy, drewniany dwór, który szczęśliwie przetrwał II wojnę światową, ale został rozebrany w latach 50-tych XX wieku.

W okresie międzywojennym zaobserwowano w Skierbieszowie znaczną aktywność polityczną chłopów, której efektem było utworzenie Koła Stronnictwa Ludowego59, natomiast młodzież założyła koło ZMW „Wici”. 17 września 1936 roku podczas pacyfikacji osady przez policję uszkodzono 17 domów oraz zrabowano sklepy, a towar zniszczono60. Do kolejnej tragedii doszło w 1937 roku, kiedy od uderzenia pioruna wybuchł we wsi pożar i strawił wtedy 1/3 zabudowań osady61. Obok aktywności politycznej wzmogła się także działalność gospodarcza. Według danych z 1929 roku w osadzie była cegielnia Michała Karpińskiego i S-ki, dwa młyny: F. Garbulewskiego i Wacława Niklewicza, tartak E. Garbulewskiego, kilkanaście sklepów spożywczych, piekarnia S. Putlera oraz wyszynki alkoholu A. Pieczykolana i E. Putera. Rejestrowano wówczas także kilku rzemieślników: cieślę, fryzjera, kołodzieja, krawca, murarza, rzeźnika i szewca62.

Niezwykle ważne dla mieszkańców Skierbieszowa wydarzenie miało miejsce 19 czerwca 1927 roku. Wówczas do osady przyjechał prezydent RP Ignacy Mościcki, który w dzieciństwie spędził tutaj kilka lat. Na powitanie prezydenta zbudowano tryumfalną bramę z napisem „Witaj nam Gościu Drogi”.

Jego pojawienie się w Skierbieszowie tak zanotowano „Jakoż wreszcie około godziny pierwszej po południu zaczęły się pokazywać samochody, a za parę minut nadjechał P. Prezydent w otoczeniu świty. Wysiadłwszy na kilka kroków przed bramą, zbliżył się do oczekujących Go tłumów. Przed bramą stał wójt miejscowy oraz przedstawiciele ludności rusińskiej i żydowskiej, miejscowa Rada Gminna, a także weterani z roku 1963-go. Tu także stały drużyny harcerskie, tutaj się ustawiali strzelcy oraz inne organizacje.

 

Na widok P. Prezydenta z tysięcy piersi wyrwał się okrzyk „Niech żyje”. W bramie miejscowy wójt Jan Węcławik, podając chleb i sól, przywitał P. Prezydenta w następujących słowach „Witam Cię Panie Prezydencie, jako przedstawiciel całej ludności gminy Skierbieszowskiej. Dumni jesteśmy z tego, że raczyłeś nas odwiedzić, a dumni jesteśmy tembardziej, że lata Swe młodzieńcze spędziłeś tu wśród nas. Opuszczając Skierbieszów nie przypuszczałeś, że jeszcze kiedyś wrócisz doń. Dziś przybywasz do nas jako Najwyższy Dostojnik naszej ukochanej Ojczyzny, to ten dzień dzisiejszy, dzień 19 czerwca 1927 roku, pamiętnym będzie dla nas po długie lata. Dziękując Ci za zaszczyt, jaki, nas obdarzasz, w dowód pamięci i hołdu przyjmij od nas chleb i sól”63. Witali go także przedstawiciele ludności rusińskie, żydowskiej, ziemiaństwa i ksiądz proboszcz. Prezydent odwiedził miejscowy kościół oraz cmentarz grzebalny, gdzie spoczywają doczesne szczątki Jego ojca i siostry. W dniu następnym Mościcki opuścił Skierbieszów pozostawiając po sobie bardzo miłe wspomnienia, które mieszkańcy przechowują w tradycji do dziś.

Tragiczna dla osady okazała się okupacja hitlerowska. 14 maja 1942 roku oddział SS rozstrzelał w Skierbieszowie 14 Żydów, natomiast w czerwcu i lipcu 1943 roku żandarmeria zabiła w osadzie 3 partyzantów64. Do kolejnej tragedii doszło w maju 1942 roku Niemcy spalili wieś [zapewne część] w odwecie za pomoc partyzantom65.

27 listopada 1942 roku o godzinie 4 rano wojska niemieckie i policja okrążyły Skierbieszów. Niemcy dali mieszkańcom 20 minut na spakowanie rzeczy osobistych i żywności. Można było zabrać tyle ile każdy mógł udźwignąć. Wszystkich mieszkańców spędzono na plac szkolny, gdzie nastąpiła segregacja ludności według wcześniej przygotowanej listy. Niewielka część mieszkańców pozostała jako „siła robocza”, a pozostałych wywieziono do obozu przejściowego w Zamościu66.

 

Stąd 135 mieszkańców Skierbieszowa skierowano do obozu w Oświęcimiu, gdzie wkrótce zginęli67. W miejsce dotychczasowych gospodarzy nasiedlono 25 rodzin pochodzenia niemieckiego, 13 rodzin Niemców rosyjskich, 31 besarabskich i 3 serbskich. Razem 72 rodziny. Na czele wioski stał hauptsturmfürer (wójt) Herold68. W jednej z przybyłych wówczas rodzin niemieckich 22 lutego 1943 roku urodził się w Skierbieszowie Horst Köehler, późniejszy przezes Międzynarodowego Funduszu Walutowego, a od 2004 roku prezydent Republiki Federalnej Niemiec.

W nocy z 5 na 6 czerwca 1943 roku partyzanci AK spalili część zabudowy Skierbieszowa i zabili kilkudziesięciu kolonistów wraz z hauptsturmfürerem Haroldem69. Niemcy potem zapewne częściowo odbudowali wieś. W czerwcu 1944 roku doszło do akcji partyzantów BCh pod dowództwem Jana Stankiewicza „Topora”, którzy napadli na miejscowy areszt gminny i uwolnili aresztowanych. Podczas akcji zabito dwóch Niemców70. Po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej ludność powróciła do domów i rozpoczęła odbudowę zniszczonej osady.

Niemal natychmiast po klęsce wrześniowej Polacy zaczęli tworzyć zbrojne organizacje podziemne. Na Zamojszczyźnie utworzono 9 pp Leg. Armii Krajowej Ziemi Zamojskiej wchodzący w skład 27 Wołyńskiej Dywizji AK. Jedna z kompanii 9 pułku obejmowała rejon Skierbieszowa, a pierwszym komendantem od 1940 roku był por. Aleksander Bagiełło „Ciągły”. Po nim od poł. 1942 roku dowodził kompanią Piotr Złomaniec „Podlaski”71. W końcu stycznia 1943 roku dowództwo [kompanii, później przekształconej w batalion] przejął por. Józef Śmiech „Ciąg”. Batalion składał się z trzech kompanii:

1-sza pod dowództwem kpr. Bolesława Sobieszczańskiego „Pingwina”, obejmowała: Skierbieszów, Anielpol i Kraśniczyn.

2-ga pod dowództwem Henryka Kapłona „Żurawia”, obejmowała: Wierzbę, Stary Zamość, Krasne i Pańską Dolinę.

3-cia pod dowództwem Józefa Michalaka „Dębicy” obejmowała: Rozdoły, Stanisławkę, Janówkę, Szorcówkę i Łaziska.

 

1-kompania tzw. szturmowa na stałe przebywała w lesie bonieckim, pozostałe w zależności od potrzeb były wzywane na koncentrację w wyznaczonych miejscach. Do ważniejszych bitew stoczonych przez nich należy zaliczyć:

  • bitwę pod Lasowcami

  • akcję na wieś Huszczka Duża72

  • akcja na Cieszyn

  • akcja na Udrycze

  • akcja na Bereść

  • bitwa pod Małochwiejem 1 kwietnia 1944 roku

  • rozbrojenie „Czarnych” w Lipinie Nowej73.

Bitwa pod Lasowcami miała miejsce 4 lutego 1943 roku podczas szkolenia oddziałów partyzanckich z udziałem plutonu „Ciąga”. Niemcy dysponując dużą przewagą w ludziach i sprzęcie okrążyli przysiółek i zaskoczyli partyzantów. Wywiązała się chaotyczna walka, podczas której poległo 41 partyzantów, w tym 3 partyzantów ze Skierbieszowa (Stanisław Kusy, Józef Suwała i Wacław Węcławik) oraz Tadeusz Kiciński z Wysokiego, Witold Porus z Sadów, Bronisław Żołnacz z Marcinówki, Wacław Pachla z Osiczyny i Piotr Grudzień z Łazisk. Największe straty poniósł pluton Kazimierza Łukasiuka „Żegoty”, który dowodził plutonem z gminy Kotlice. Dużym talentem dowódczym w tej bitwie popisał się ppor. Józef Śmiech „Ciąg”, który przejął dowodzenie całością od rannego por. Piotra Złomańca „Podlaskiego” i pozorując atak zatrzymał na chwilę zaskoczonych Niemców, co umożliwiło wycofanie się znacznej części partyzantów z zagrożonych pozycji74.

W noc sylwestrową 1942 roku odział „Ciąga” i „Podlaskiego” uderzyły na nasiedloną wieś Cieszyn. Napad rozpoczęto o północy i początkowo zaskoczenie umożliwiło wtargnięcie partyzantów do wsi i spalenie kilku gospodarstw, jednak spóźnione działanie „Podlaskiego” uniemożliwiło wykonanie zadania – całkowitego zniszczenia wsi. Wobec silnej obrony partyzanci wycofali się75.

 

 

21 marca 1944 roku partyzanci polscy napadli na ukraińską wieś Bereść. Przed świtem plutony Stanisława Brana „Bisa”, Kazimierza Wróblewskiego „Maryśki”, Pawła Runkiewicza „Czarnego”, Bolesława Sawczuka „Bożegodara” i Józefa Kaczoruka „Ryszarda” oraz Józefa Śmiecha „Ciąga” okrążyły wieś. Całością akcji dowodził ppor. Józef Śmiech „Ciąg”. Główne zadanie wykonał pluton Bolesława Sobieszczańskiego „Pingwina”, który przebrany w niemieckie mundury wjechał do wsi witany przez Ukraińców. Po krótkiej chwili partyzanci otworzyli ogień i po kilkugodzinnych walkach silnie obwarowana szeregiem umocnień wieś została zdobyta, a następnie spalona. Podczas tej akcji poległ żołnierz z kompanii „Ciąga” - Bolesław Szewera76.

Do kolejnej akcji doszło 1 kwietnia 1944 roku, kiedy wobec zagrożenia wysiedleniem wsi Małochwiej w pow. krasnostawskim pluton leśny Bolesława Sobieszczańskiego „Pingwina” dobrze uzbrojony udał się w kierunku wsi. Jeszcze przed zajęciem przez partyzantów pozycji do ataku Niemcy otworzyli do nich zmasowany ogień z broni maszynowej, moździerzy i granatników. Partyzanci gęsto ostrzelewując się zostali zmuszeni do odwrotu. Podczastej akcji poległo 10 Polaków, a dowódca „Pingwin” został ranny w rękę77.

W końcu lipca 1944 roku nastąpiło wyzwolenie tych terenów spod okupacji niemieckiej przez wojska radzieckie. Wojsko radzieckie aresztowało por. Józefa Śmiecha i uwolniono go dopiero po złożeniu broni przez podległych mu partyzantów.

Życie mieszkańców Skierbieszowa powoli wracało do normy. W dniach 22 i 23 maja 1948 roku doszło w Skierbieszowie do pamiętnej wizyty biskupa Stefana Wyszyńskiego. Na powitanie biskupa wykonano dwie bramy, a przez całą trasę biskupa prowadziła banderia konna pod dowództwem Bolesława Wojtasiuka78. Stefan Wyszyński jeszcze jako zwykły ksiądz przebywał w Żułowie, gm. Kraśniczyn podczas okupacji niemieckiej od 23 października 1941 roku do 5 czerwca 1942 roku, a przez krótki czas przebywał także w Podwysokiem u państwa Szafrańców i w Marcinówce u państwa Wojtasików. Używał wówczas nazwiska Zezulski79. W Żułowie nauczał konspiracyjnie tutejszą młodzież i niósł pomoc okolicznej ludności nękanej epidemią tyfusu. Często odprawiał msze święte w kaplicy, urządzonej w jednym z pomieszczeń sutereny dworskiej. Tu uczestniczyli we mszach także mieszkańcy okolicznych wiosek m. in. ze Skierbieszowa, gdzie od 1942 roku zamknięto kościół.

 

 

W 1949 roku Skierbieszów liczył zaledwie 979 mieszkańców80. Do końca 1954 była tutaj siedziba gminy, a potem w latach 1955-1972 siedziba gromady.

W okresie powojennym ludność Skierbieszowa włączyła się aktywnie w działalność społeczno-gospodarczą. Powstało szereg jednostek gospodarczych i administracyjnych, głównie związanych z funkcjonowaniem gminy i obsługą rolnictwa. Jedną z nich była utworzona w 1948 roku Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, która prowadziła działalność handlowo-usługową na terenie całej gminy. W jej strukturach znajdowało się 19 sklepów i pawilon handlowy, restauracja „Kilianka”, piekarnia mechaniczna oraz skałdy: pasz, węgla i nawozów mineralnych. Prowadzono z dużym powodzeniem skup płodów rolnych: zboża, roślin oleistych, ziemniaków, żywca i owoców. Pierwszym prezesem Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Skierbieszowie został Klimczuk. Funkcję prezesa pełnili później kolejno: Lipski, Józef Śmiech, Józef Gorzkowski, Czesław Piotrowicz, Aleksander Jabłoński (na przełomie lat 60-tych i 70-tych), Stefan Bakuniak, Jan Mróz, Wiesław Grula (do 1978 r.), Tadeusz Sarzyński (od 1978 r.), Tadeusz Przenniak, Stanisław Jędruszczak, Zuzanna Kamińska i Danuta Drzewicka.

Spółdzielnia początkowo miała kłopoty lokalowe i wynajmowała lokale na punkty handlowe. Jednak stopniowo budowano własne budynki. Do większych inwestycji Spółdzielni należy zaliczyć budowę piekarni, restauracji i pawilonu handlowego, oddanego do użytku w 1977 roku. W tym ostatnim pracę znalazło 20 osób. Pod koniec lat 90-tych Spółdzielnia została zlikwidowana, a likwidatorem został Piotr Jochaniuk. Majątek Spółdzielni został stopniowo sprzedany. Pawilon handlowy w 2003 roku kupiła firma Norberta Skowron i Spółka. Piekarnia od początku lat 90-tych była wydzierżawiana. Użytkowali ją kolejno: Polak, Grażyna Dziewulska, Janusz Wnuk i Andrzej Mazurek. Ten ostatni odkupił piekarnię od GS w 1998 roku, a dwa lata później sprzedał ją Janowi Sobczukowi.

Kolejną instytucją w Skierbieszowie jest utworzony zaraz po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej w Urząd Pocztowy, którego pierwszym naczelnikiem został Wacław Byra. Później funkcję tę pełnili kolejno: Edward Petz (ponad 20 lat), Barbara Wojtasiuk, a obecnie Urszula Szozda.

Ważną instytucją kulturalną był utworzony 8 lipca 1968 roku Rejonowy Ośrodek Kultury, później przekształcony na Gminny Ośrodek Kultury. Pierwszą dyrektorką ROK została Danuta Trybalska i pełniła tę funkcję do 1971 roku. Wówczas na tym stanowisku w latach 1971-2009 zastąpiła ją Jadwiga Wójcik. Była ona inicjatorką i redaktorką gminnego czasopisma „Ostoja”, traktującego o wydarzeniach społeczno-historyczno-kulturalnych z terenu gminy Skierbieszów, które wychodziło jako kwartalnik w latach 1990-2006. Od 2009 roku dyrektorką GOK-u jest Ewa Marcola. Gminny Ośrodek Kultury prowadzi z niewielkimi przerwami Amatorski Teatr, który kilka razy do roku daje przedstawienia teatralne, Młodzieżowy Zespół Tańca Ludowego, chór „Legion” istniejący w latach 1988-2007 oraz Ludowe Zespoły Śpiewacze: „Wisznia” z Wiszenek i Kol. Wiszenek, „Lipniacy” z Lipiny Starej, „Dębina” z Dębowca oraz ze Skierbieszowa, Sulmic. Przy Ośrodku w latach 1968-1970 istniało kino stałe „Rolnik” prowadzone przez Jana Szabata, a w latach 70-tych i 80-tych działało kino objazdowe wyświetlające filmy raz w miesiącu81.

Niejako uzupełnieniem dla działalności GOK-u był istniejący w latach 1969-1984 Ośrodek Nowoczesnej Gospodyni finansowany przez Gminną Spółdzielnię, a kierowała nim Maria Smusz.

W 1955 roku zorganizowano w Skierbieszowie Klub Sportowy „Ostoja”, w którym najważniejszą rolę odgrywa sekcja piłki nożnej. Zespół piłkarski występuje w rozgrywkach ligowych na szczeblu okręgu.

Początki służby zdrowia w Skierbieszowie sięgają 1905 roku kiedy Piotr i Maria Łotoszyńscy82 założyli tutaj aptekę. Po śmierci Piotra jego żona Maria wyszła za mąż za innego farmaceutę – Tadeusza Bortnowskiego i dalej wspólnie prowadzili aptekę jeszcze w okresie powojennym. Potem aptekę przejęło inne małżeństwo – Stanisław i Anna z Markiewiczów Sakowie. Obecnie istnieje także druga apteka należąca do Anety Węcławik.

W 1924 roku w osadzie był lekarz Kapuściński, a w 1929 roku S. Paszkiewicz. W latach 30-tych leczył tutaj nieznany z imienia lek. Rams. To za jego kadencji w latach 1934-1938 wybudowano budynek Ośrodka Zdrowia. W rok później pracę lekarza w Skierbieszowie podjął Józef Rębacz, wysiedlony przez Niemców wraz z mieszkańcami w listopadzie 1942 roku. Potem budynek Ośrodka Zdrowia zajęli Niemcy i przeznaczyli na posterunek policji. Nasiedleńców leczył wówczas w wynajętym pomieszczeniu nieznany z imienia i nazwiska lekarz rosyjski, ożeniony z Niemką. Ten lekarz za pomoc partyzantom został wywieziony do obozu w Zwierzyńcu. Po wojnie powrócił do Skierbieszowa lek. Rams i zajął się odbudową budynku, zniszczonego podczas napadu żołnierzy podziemia na posterunek MO w 1945 roku. Pracował tutaj zapewne przez kilka dalszych lat. Później przyjedżał z Zamościa lekarz Szymura, a następnie felczerzy: Żebrowski, Paluch i Mazurek. W latach 1956-1959 pracowała na stanowisku lekarza Maria Meresta. W 1959 roku tutejszym lekarzem został Zygmunt Węcławik, który trzy lata później założył w Ośrodku Izbę Porodową. Funkcjonowała ona do 1974 roku, kiedy przeniesiono ją do Dębowca.

Pierwszą położną w Skierbieszowie była Janina Dąbrowska, która pracowała na terenie gminy jeszcze przed II wojną światowej, a poźniej w czasie wojny i po wojnie. W Izbie Porodowej pracowała najpierw Maria Mordarska, w latach 1963-1965 Lidia Turska, a później kolejno: Maria Rajch, Zofia Babiszewska, Wiesława Badach, Janina Adamko i Jadwiga Niedźwiedź. Od 1970 roku pracowała Krystyna Sałach-Swatko, a po 1974 roku przeniosła się do Izby Porodowej w Dębowcu. Zygmunt Węcławik w 1964 roku wyjechał do Szczecina, a jego miejsce zajął Stanisław Ożga, który pracował tutaj w latach 1964-1983. Kolejnym lekarzem w Skierbieszowie był lek. Andrzej Zieja, pracujący tutaj wraz z żoną Alicją jako lekarzem stomatologiem. Od 1988 roku pracuje w Ośrodku także Krystyna Turczyn, lekarz pediatra. Od 1994 roku kierownikiem Ośrodka został lek. Zbigniew Boiski, z którym przybyła także jego żona Beata. W 2005 roku Ośrodek Zdrowia przekształcono w Niepubliczny Ośrodek Zdrowia, którego dyrektorką została lek. Beata Boiska.

Od 1954 roku w Ośrodku Zdrowia istniał gabinet stomatologiczny, w którym do 1958 roku pracowała Jadwiga Wolniewicz. Jej następcami byli kolejno: Tadeusz Pansko, Wojciech Tomczak, Kazimierz Sierkiewicz (do 1965 r.), Stanisław Francuz (1965-1973). W latach 1975-1979 pracowało kilku lekarzy: Ferenszkiewicz, Michalakowa i Gregorczyk. Po 1979 roku gabinet był nieczynny z powodu braku lekarza. Obecnie pracują tutaj jako dentystki: Jolanta Kropornicka i Ewa Woch-Fedżykiewicz.

 

Obsługą rolnictwa na terenie gminy zajmował się powstały w 1951 roku Państowy Ośrodek Maszynowy. Najpierw POM pełnił funkcję usługową wynajmując sprzęt rolniczy przeważnie Rolniczym Spółdzielniom Produkcyjnym lub PGR-om. Ponadto dawny budynek stajni dworskiej został przerobiony na halę produkcyjną, gdzie prowadzono naprawy bieżące maszyn rolniczych, produkcję samochodów strażackich, później kombajnów chmielowych, zszywarek do tytoniu, międlarki do konopi, młynki do zboża (w kooperacji z POM w Zamościu), wozy konne, a pod koniec także montowano akumulatory. W Ośrodku pracowało około 50 osób. Pierwszym dyrektorem zakładu został Leon Bieguniec. Po kilku latach funkcję tę objęli kolejno: Kędzierski, Hakenberg, Buła i Antoni Czajka. Od 1956 roku funkcję tę pełnił Władysław Ostasz, który przeszedł do Zamościa na dyrektora POM-u. Wówczas w Skierbieszowie utworzono filię tego zakładu. Od 1968 roku kierownikiem filii w Skierbieszowie został Stanisław Dudek, a później kolejno: Stanisław Smusz, Józef Derkacz, Jan Kobylas, Kazimierz Łyciuk, a na koniec Tomasz Paszt. POM w Skierbieszowie zlikwidowano w lutym 1994 roku83.

Organizacją pomocną dla rolnictwa było założone w połowie lat 60-tych Kółko Rolnicze wyposażone w potrzebne maszyny rolnicze: ciągniki z oprzyrządowaniem, młocarnie. Wśród jego prezesów należy wymienić: Czesława Pudełko, Alfreda Brycha, Tadeusza Tabułę i jako ostatni tę funkcję pełnił Ryszard Gierszon.

Do instytucji związanych z rolnictwem można zaliczyć także Lecznicę Zwierząt, która powstała pod koniec lat 40-tych XX wieku. Jednym z pierwszych lekarzy weterynarii był Dąbrowski, dojeżdżający do Skierbieszowa z Zamościa. Lecznica mieściła się wówczas w budynku prywatnym. W latach 1961-1962 wybudowano murowany budynek Lecznicy Zwierząt, a lekerzem weterynarii był wówczas Pęczkowski. Po nim w latach 1963-1973 pracował w Skierbieszowie lek. weterynarii Zdzisław Martyniuk, a w latach 1963-1973 kolejno: Karol Dziurdziński, Krzysztof Cylc, Mirosław Jakoniewski i Wacław Kubicki. Od roku 1983 pracuje tutaj Ryszard Filipek. W grudniu 1990 roku Lecznicę sprywatyzowano.

 

 

Od 1974 roku Kółko Rolnicze przekształcono w Spółdzielnię Kółek Rolniczych, która przejęła stopniowo Kółka Rolnicze z wszystkich miejscowości terenu gminy. Prezesami SKR byli m. in.: Józef Borowski, Ireneusz Węcławik, Zygmunt Cichosz i Grażyna Janowska. Ostatecznie SKR w Skierbieszowie rozwiązano na początku lat 90-tych, a zobowiązania przejął likwidator mec. Piotr Johaniuk.

W Skierbieszowie pod koniec lat 40-tych powstała Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna, która obok uprawy ziemi zajmowała się także hodowlą ryb w miejscowych stawach, a przez krótki okres posiadała także cegielnię na Broczówce. Prezesami Spółdzielni byli: Paweł Buczak i Piotr Bielak. Spółdzielnię rozwiązano w 1964 roku.

W 1957 roku Krzysztof Kaniowski zbudował w Skierbieszowie – Broczówce cegielnię. Pracowało w niej 7 robotników, a jednorazowo wypalano 20 tys. sztuk cegły. W 1959 roku cegielnię kupiła Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w Skierbieszowie. Wówczas produkcją kierował Kazimierz Krasnopolski. W 1962 roku cegielnia zaprzestała produkcji84.

Ważne zadania w życiu mieszkańców Skierbieszowa i okolic wypełniała służba porządkowa. W latach 30-tych XX wieku komendantem gminnym policji w Skierbieszowie był nieznany z imienia Góralczyk. Po wojnie pierwszym komendantem w 1944 roku został Bolesław Wojtasiuk, ale po 5 tygodniach działacze zamojskiego PPR zdjęli go ze stanowiska85, a z nominacji komunistycznej komendantem został plut. Ludwik Litwińczuk, który zginął w 1945 roku86. Funkcję komendantów miejscowego posterunku pełnili także: Tadeusz Kurzępa, Gilmuda, w latach 1964-1970 Wiktor Skowyra, a później Stanisław Sowa (1973-1975), Jan Has (1975-1977), Stanisław Pułapa (1977-1980), Jan Omeleński (1980-1985), Roman Bednarczyk (1986-1987), Marian Czarny (1989-1999), Stanisław Ilczuk (1999-2002), w latach 2002-2005 Janusz Mazur i od 2005 roku Piotr Domina.

 

Chlubna, ale tragiczna zarazem przeszłość osady z okresu II wojny światowej jest ciągle żywa w społeczeństwie. W 1973 roku w centrum osady wystawiono pomnik ku czci mieszkańców gminy Skierbieszów pomordowanych podczas II wojny światowej. W 1979 roku Skierbieszów został odznaczony Krzyżem Grunwaldu III klasy za wkład mieszkańców w walkę z niemieckim najeźdźcą w czasie II wojny światowej.

Chyba najstarsza miejscowa tradycja dotyczy dorocznych jarmarków organizowanych w Skierbieszowie na św. Kiliana. Ich patron - święty Kilian żył w latach 644-689 i był wędrownym kaznodzieją irlandzkim. W roku 686 przybył do Królestwa Franków i rozpoczął chrystianizację tego kraju. Głosił Słowo Boże w sposób bezkompromisowy i dlatego sprzeciwił się niezgodnemu z nauką Kościoła małżeństwu księcia Franków. Naraził się przy tym bardzo księżnej Gailamie i w następstwie tego został na jej polecenie zamordowany w Würzburgu w 689 roku. Wkrótce biskup Bonifacy ogłosił go świętym, a Würzburg obrał go sobie za patrona.

Tradycje jarmarków sięgają w Skierbieszowie zapewne okresu lokacji miasta w 1453 roku. Nie znamy dokładnych dat tych jarmarków, poza jednym, na św. Kiliana w dniu 8 lipca. Ten termin jarmarków przetrwał do dnia dzisiejszego, choć Skierbieszów został w 1822 roku pozbawiony prawa organizowania jarmarków, a więc jest on w świetle prawa nielegalny.

Na początku 2009 roku w Skierbieszowie mieszkało 1206 osób, a w Kolonii Skierbieszowie dalsze 242 osoby.

 

1 Badania powierzchniowe przeprowadzili w 1987 roku mgr A. Urbański, a dokumentacja z tych badań znajduje się w archiwum WUOZ w Lublinie, Delegatura w Zamościu.

2 M. Supryn, Skierbieszów, pow. Zamość. „Zamczysko” – dokumentacja z archeologicznych badań sondażowych przeprowadzonych w 1973 r., Lublin 1973, maszynopis w archiwum WUOZ w Lublinie, Delagatura w Zamościu; E. Banasiewicz, Grodziska i Zamczyska Zamojszczyzny, Zamość 1990, s. 99-100.

3 L. Bieńkowski, op. cit., s. 213, 247. W izytacjach biskupich parafii skierbieszowskiej pojawia się błędna data 1426 roku (patrz J. A. Wadowski, op. cit., s. 54).

4 PSB, t. II, s. 110-111.

5 M. Michoński, op. cit., s. 14.

6 L. Bieńkowski, op. cit., s. 247.

7 M. Michoński, op. cit., s. 15.

8 J. Górak, Miasta i miasteczka ......, s. 77.

9 W. Czarnecki, Dynamika procesów....., s. 85.

10 Polski Słownik Biograficzny, t. XV, s. 204.

11 J. Górak, Miasta i miasteczka....., s. 79.

12 M. Michoński, op. cit., s. 16.

13 AGAD, KRSW, sygn. 4000, Akta tyczące się miasta Skierbieszowa (1818-1822-44), s. 293. Summariusz przywilejów nadanych miastu Skierbieszów i innych dokumenów w kopiach dla procesu z 1819 roku.

14 SGKP, wypisy, s. 347.

15 M. Michoński, op. cit., s. 17-18.

16 F. Stopniak, Dzieje Kapituły Zamojskiej, Lublin 1962, s. 146.

17 M. Michoński, op. cit., s. 19-22.

18 Tamże, s. 21.

19 Tamże, s. 22.

20 Z. Węcławik, Kronika Skierbieszowa w zapoczątkowaniu, Szczecin 1994, s. 11-13.

21 W. Tarnas, op. cit., s. 228.

22 Relacje Z. Węcławika oparte na opowiadaniu jego ojca, który słyszał je od swojego ojca, zawierają sporo nieścisłości. Potyczkę powstańców pod Izbicą nie wymieniają inne źródła, dlatego do tej informacji trzeba podchodzić z ostrożnością.

23 Z. Węcławik, op. cit., s. 25-27; W. Tarnas, op. cit., s. 228.

24 E. Niebelski, Zmierzch powstania styczniowego w Lubelskiem i na Podlasiu (1864-1872), Lublin 1993, s. 49.

25 APZ, Akta hipoteki dóbr Skierbieszów.

26 R. Aftanazy, Dzieje rezydencji na kresach dawnej Rzeczpospolitej. Województwo bełskie i Ziemia Chełmska województwa ruskiego, t. VI, Warszawa-Wrocław 1995, s. 251-253.

27 M. Michoński, op. cit., s. 19-22.

28 Tabella...., t. II, s. 174.

29 SGKP, wypisy, s. 346-347.

30 SGKP, wypisy, s. 59.

31 J. Górak, Miasta i miasteczka ......, s. 77.

32 T. Epsztajn, S. Górczyński Spis ziemian Rzeczpospolitej Polskiej w roku 1930. Województwo lubelskie i lwowskie, Warszawa 1990, s. 15.

33 J. Górak, Miasta i miasteczka....., s. 77.

34 A. Gil, Prawosławna eparchia....., s. 150.

35 M. Michoński, op. cit., s. 15 i 19.

36 F. Rzemieniuk, Unickie szkoły początkowe w Królestwie Polskim i w Galicji 1772-1914, Lublin 1991, s. 225.

37 J. Górak, Miasta i miasteczka ......., s. 78.

38 W. Kołbuk, Duchowieństwo unickie w Królestwie Polskim 1833-1875, Lublin 1992, s. 119.

39 Chełmska Gubernia 1914 r., s. 242.

40 J. A. Wadowski, op. cit. 56.

41 J. A. Wadowski, op. cit., s. 55.

42 M. Zahajkiewicz, op. cit., s. 384.

43 M. Michoński, op. cit., s. 74.

44 D. Kawałko, op. cit., s. 194-195.

45 M. Horn, Żydowski ruch osadniczy w miastach Rusi Czerwonej do 1648 r., „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, nr 90/1974, s. 18.

46 J. Chachaj, Łacińskie szkolnictwo parafialne na Rusi Koronnej od XVI do XVIII wieku, Lublin, s. 149.

47 J. A. Wadowski, op. cit., s. 56.

48 Pamiatnaja kniżka...na 1904 god, s. 230.

49 Gubernia Chełmska 1914 r., s. 238.

50 W. Z. Romanowski, Oświata ludowa w początkach XX wieku, [w:] Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, Zamość 1969, s. 271.

51 APZ, Akta Inspektoratu Szkolnego Zamość 1917-1950.

52 APZ, Akta Inspektoratu Szkolnego Zamość 1917-1950.

53 Informacja ustna p. Jadwigi Cwener.

54 D. Kawałko, op. cit., s. 194-196.

55 Skorowidz..., t. IV, s. 126.

56 Kronika Banku Spółdzielczego w Skierbieszowie.

57 Z. Węcławik, Kronika Skierbieszowa w zapoczątkowaniu, Szczecin 1994, s. 21-22.

58 M. Skiba, op. cit., s. 109.

59 J. Jachymek, A. Koprukowniak, J. Marszałek, Ruch ludowy na Zamojszczyźnie, Warszawa 1980, s. 89.

60 E. Ciuruś, op. cit., s. 33.

61 M. Skiba, op. cit., s. 109.

62 Ks. Adr. 1929, s. 591.

63 Z. Węcławik, op. cit., s. 33-34.

64 Biuletyn GKBZHwP, t. IX, s. 251.

65 Z. Mańkowski, op. cit., s. 257.

66 A. Glińska, op. cit., s. 57.

67 Z. Węcławik, op. cit., s. 86-87.

68 Z. Mańkowski, op. cit., s. 309.

69 Tamże, s. 309.

70 Z. Mańkowski, J. Naumiuk, op. cit., s. 170.

71 J. Grygiel, Związek Walki Zbrojnej. Armia Krajowa w obwodzie Zamojskim 1939-1944, Warszawa 1985, s. 210.

72 Opis tej akcji znajduje się przy Huszczkach.

73 Opis tej akcji znajduje się przy Lipinie Nowej

74 B. Sobieszczański „Pingwin”, op. cit., s. 61-65; W. Hryniewiecki, My z Zamojszczyzny, Warszawa 1988, s. 72-77.

75 W. Jaroszyński, B. Kłembukowski, E. Tokarczuk, Łuny nad Huczwą i Bugiem, Zamość 1992, s. 153-154.

76 W. Hryniewiecki, My z Zamojszczyzny, Warszawa 1988, s. 109-111.

77 W. Tarnas, op. cit., s. 357-358.

78 J. Wójcik, „Ostoja”, nr 6/94, s. 1-8.

79 W. Tarnas, op. cit., s. 446-447.

80 APZ, Akta gminy Skierbieszów 1944-1954.

81 Informacje p. Jadwiga Wójcik, wieloletnia dyrektorka GOK-u.

82 W dotychczasowych opracowaniach niekiedy błędnie podawano nazwisko jako Otoszyńscy.

83 Informacja ustna p. Marii Marchwianej i Zygmunta Paszta.

84 Informacja ustna Kazimierza Krasnopolskiego.

85 Dokument z odwołania w posiadaniu J. Wojtasiuka z Marcinówki.

86 Litwińczuk zginął podczas próby aresztowania go przez partyzantów WiN-u. Zabarykadował się w jednym z pomieszczeń w piwnicy, do którego partyzanci wrzucili tlące się wióry konopne i od dymu Litwińczuk udusił się.

Ewa Niedźwiedź, Józef Niedźwiedź, Józef Siudak "Dzieje miejscowości gminy Skierbieszów powiat zamojski"



Proszę czekać... Proszę czekać...